Ferdinandus tertius divina favente clementia electus Romanorum impera- tor, semper Augustus ac Germaniae, Hungariae, Bohemiae, Dalmatiae, Croatiae, Sclavoniae etc. rex, archidux Austriae, dux Burgundiae, Stiriae, Carinthiae, Carniolae, Wirtembergae etc., comes Tyrolis etc. etc.

19–25 Instructio pro – gerere debeant] fehlt in A, Lücke dafür frei gelassen. Ergänzung nach B.

Instructio pro venerabili devoto nobis dilecto principe et consiliario nostro Francisco episcopo Bambergensi et Herbipolensi, Franciae orientali duce, necnon nobilibus honorabilibus doctis fidelibus nobis dilectis

21–22 Hermano – Crane] K, verbessert aus Ioanne Ernesto Fuggero et Ferdinando Sigismundo ab Kurz.

Hermano libero barone a Questenberg et Ioanne Crane nostris respective camerario et consiliariis imperialibus aulicis, oratoribus et plenipotentiariis nostris ac tractatum pacis cum rege Franciae Christianissimo deputatis

Am 24. IX. 1635 wurden Franz von Hatzfeld, Bischof von Bamberg und Würzburg (1632 bis 1642), der Reichshofratspräsident Johann Ernst von Fugger und der Reichshofrat Ferdinand Kurz als kaiserliche Deputierte zu den Friedensverhandlungen vorgesehen. Im Jänner 1637 wurden Fugger und Kurz durch die Reichshofräte Hermann von Questenberg und Dr. Johann Krane ersetzt. Die beiden trafen Anfang April 1637 in Köln ein. Questenberg wurde später durch Graf Ludwig von Nassau abgelöst, der am 6. XI. 1638 am Kongreßort ankam.

, quid agere vel ad quem modum sese in dicto pacis negocio tractando gerere debeant.

[1] Dicti oratores nostri operam dabunt, ut quam primum tempus fuerit, de quo peculiaribus literis nostris denuo monebuntur literasque fiduciarias, mandata et instructionem hanc nostram unacum appositis scripturis acce- perint, Coloniam Agrippinam locum huic negocio tractando deputatum se conferant atque, ubi caeterarum quoque partium, quarum hoc interest, legati et oratores eodem advenerint primaque illa salutationum officia inter ipsos peracta fuerint (in quibus obeundis, ut cuique iuxta statum mittentium debitum honorem haberi ac exhiberi cupimus, ita ne nobis vel authoritati et summae post Sanctitatem suam eminentiae nostrae imperiali quicquam derogetur, sed ubique decorum observetur, memorem ipsos curam gerere volumus). Tum deinceps de mandatis exhibendis ac recipiendis agetur, ubi dicti oratores nostri admodum diligentem sibi curam in iis, quae ex parte regis Franciae adferentur, inspiciendis et examinandis, an rite subscripta et sigillata, an ad eam generalitatem, quae per hunc pacis tractatum intenditur, extensa sint ac, anne quo alio defectu laborent, adhibendam norint.

Post haec deinde de loco sive conclavi et die, quo conveniendum erit, statuetur, in quibus uti et in aliis eiusmodi constituendis merito eius, quod dicto domino legato apostolico commodum ac rectum decensque visum fuerit, prima ratio habebitur.

[2] Ubi de his communi consensu iam constiterit, tum nostri, ut die et loco praestitutis mature adsint, curabunt. Erit autem officii ipsorum, ut priusquam rem ipsam aggrediantur, convenienti loco comprimis devote ac religiose solemni adhibito ritu ad felicem huius negotii tam gravis successum Sancti Spiritus invocetur auxilium, ut ille pro sua clementia oratoribus et plenipotentiariis non minus voluntatem quam intellectum ad ea, quae ad universalem pacis restaurationem conducunt, videnda et amplectenda in- spirare et elargiri velit.

[3] His omnibus peractis ac ubi ad rem ventum fuerit, merito saepedicto domino legato apostolico

Der päpstliche Nuntius in Köln war Kardinal Martio Ginetti (1585–1671), der zunächst bei den Kaiserlichen in geringem Ansehen stand. Am 10. X. 1635 berichtete Fürst Bozzolo aus Rom über ihn an den Kaiser: … li suoi natali sono vilissimi, la presenza abietta, le attioni senza decoro e senza splendore, non ha minima prattica delle materie di stato, nissuna cognitione d’historie e delli affari del mondo, è verbo ignorantissimo, non havendo mai Roma eccetuata veduto altro che Veletri sua patria, n’essendo ci impiegato che in materie curiali, è verbo per natura inchinatissimo a Francesi, sempre ha il ghignetto in bocca; ma quello ch’è peggio di tutto, vien pregiudicato da ogn’uno per falsissimo … (RKReichskanzlei, Friedensakten, Fasz.Faszikel 18 fol. 119). Über seine Instruktion vgl. K. Repgen, Haupt- instruktion Ginettis.

primae allocutionis sive propositionis partes deferentur. Qui citra dubium repetitis praeteritis causas, quae Sanctitatem ad hanc legationem adornandam ac conventum hunc frequentandum commoverint, quidque quomodo et ratione in eo tractandum sit, explicabit. Ubi igitur de his quoque communi consensu convenerit, in quibus ut et in caeteris omnibus oratores et plenipotentiarii nostri sibi cum plenipotentiariisserenissimi regis Catholici diligenter ac confidenter communicandum sciant. Tum nostri de nobis ac rebus postulatisque nostris sive scripto sive oretenus, prout statutum de hoc fuerit, ita explicabunt:

[4] Tametsi nos quidem, si materia ipsa, de qua vel ii, quibuscum in hoc conventu tractandum erit, considerentur, nullam causam habuerimus, cur se oratores et plenipotentiarios nostros illuc destinaremus, quippe quorum praedecessorem Romanorum imperatorem optimum et charissimum patrem et dominum nostrum nuper defunctum gloriosae memoriae a rege Franciae saepius ac ultro citra iustam datam causam petitum ac praesertim contra pacem ultimo Ratisbonae initam

L. Bittner S. 45 Nr. 234. Text: J. Du Mont V 2 S. 615/18 (franz.), J. C. Lünig, Reichsarchiv VI S. 368 (lat.).

omneque ius tam varie tamque graviter laesum ac lacessitum ac (prout dictum regem Franciae fateri necesse est ac partim alias fassus est) tot ditionibus destitutum et post eius ex hac vita discessum nos in solium ipsius divina favente clementia electos ante omnia et, priusquam ad novum tractatum veniretur, in ea omnia sic erepta restitui aequum fuerit. Et qui scientes dictam dilectionem et Maiestatem suam Caesaream iam semel fructum pacificae intentionis, quem per dictam pacem Ratisbonensem speraverat, frustratum esse, dubitare merito potuerimus, an iterum tractandum esset? Nihilominus tarnen vel quia pacem et tranquilli- tatem publicam non minus quam iamdicta dilectio et Maiestas sua Caesarea desideremus, bella et contentiones, ex quibus tam ingentia mala proveniunt et quae Christianos minime deceant, refugiamus. Atque idcirco postea quam pax dissiluit, ad ea quae eidem restaurandae conducunt, aeque proni propensique simus; in hoc etiam filialis nostrae observantiae, quam erga Sanctitatem suam gerimus, affectum declarare voluerimus. Et quia, quod caput est, nobis causae nostrae iustitiam quovis loco manifestare minime grave sit, ac demum, quia rex Christianissimus semper prae se tulerit, se quando ad pacem ventum esset, quae dilectioni et Maiestati suae Caesareae ac Romano imperio eripiebat, restituere velle, ne nos communi bono obsistere videremur, si huius tractatus qualecumque periculum vel laborem subire abnueremus, ultro libenterque ad hunc conventum se dictos pleni- potentiarios nostros mittere et pacis huic tractatui intendere voluisse. De eo autem, quod Sanctitas sua pro paterna sua in Christianum orbem cura hunc congressum iam ab aliquot annis urgere et promovere ac nunc tam splendi- dam ad illum legationem adornare voluerit, tum etiam, quod reverendissimus dominus legatus eius legationis onus et laborem in se susceperit, censere nos utrique tam Sanctitati videlicet suae quam ipsimet domino legato apostolico ab omnibus, quos hoc concernit, gratias agendas esse, prout ipsi nostro nomine agent. Neque dubitare, quin reverendissima sua Paternitas, quo zelo ipsa huic rei initium dedit, suaque Sanctitas paterne desiderat, eodem in posterum adlaboratura sit, ut omnis hic labor optatum fructum habeat, qui in aequa et stabili totius Christiani orbis pace et tranquillitate consistat, idquod diligenter etiam petamus. Nec fore hunc difficilem laborem, si modo aeque omnibus ac nobis ius et aequum placeat, ut quisque suum cuique tribuat, et inprimis, quod perperam occupatum vel acquisitum tenet, restituat data etiam condigna pro damnis et iniuriis illatis expensisque causatis satisfactione. His enim praeviis turn deinde pacem veram concludi ac de mediis, quibus ea firma et perpetua conservetur, dispici posse.

[5] Hanc nobis et summam et regulam tractandorum videri, secundum quas rationes omnes nostras libenter directuri simus et alios dirigere necesse sit, qui verum huius tractatus finem serio desiderent. Tametsi autem ut haec qualia quantaque sint cognoscatur, vix fieri aliter videatur posse, quam ut accurate omnia, quae praeteritis his proximis annis hinc inde gesta ac inprimis ea, quae contra ius fasque commissa sunt quibusque alter ab altero se laesum existimat, commemorentur, quo deinde ex regula prae- memorata iudicium de iis fiat omniaque certis terminis et legibus includan- tur ac definiantur. Nihilominus tarnen, quia id et longum nec sine nova forsan offensione foret, quod fini huius tractatus omnino contrarietur, supersedere nos iis omnibus commemorandis velle, quae citra magnum incommodum nostrum et salva materiae ipsiusmet substantia praeteriri possint. Atque idcirco ea, quae ante pacem Ratisbonensem firmatam acta fuere (cuius conclusio in decimam tertiam Octobris anni millesimi sexcen- tesimi trigesimi incurrerit) hic satius explicare nolle. Notum enim esse, qua solennitate et quemadmodum per praedictam pacificationem Ratis- bonensem proxime praeteritae contentiones compositae atque in hanc ipsam pleraque etiam antiquiora coniecta fuerint, ex qua deinde universalis, firma et sincera pax inter partes esse et perseverare debuerit. Quumque haec pacificatio in promptu nec adeo multis capitibus comprehensa sit, quin statim percurri possit, ideo haud difficile cognitu fore, quid cui restituendum et pro quo satisfaciendum sit. Posse totam illam capitulationem legi si placeat, sed forte nec hoc necessarium esse, quum in primo statim eius capite summa reliquorum comprehendatur, quod ita habeat:

»Primo rex Christianissimus promittit, quod Romanorum imperatorem, sacrum Romanum imperium eiusve status et ordines atque provincias Maiestatis suae haereditarias neque per se neque per alios directe aut indi- recte vel alio quocumque modo offendet neque rebellibus vel inimicis Maiestatis suae Caesareae sacrique imperii, qui nunc sunt aut aliquando declarabuntur, ope, consilio, pecunia, armis, commeatu vel quavis alia ratione assistet, quin potius ad aequitatem illos respectum et obedientiam debitam adhortabitur. Vicissim etiam Romanorum imperator promittit, quod regem Christianissimum, regnum Galliae omnesque ipsius regis status, ditiones atque provincias etc. neque per se neque per alios directe aut in- directe vel alio quocumque modo offendet neque rebellibus vel inimicis regis Christianissimi illiusque regni, qui nunc sunt aut aliquando declarabuntur, ope, consilio, pecunia, armis, commeatu vel alia quavis ratione assistet, sedpotius illos ad aequitatem, respectum et obedientiam debitam adhor- tabitur.«

Art. I Pax universalis (J. C. Lünig, Reichsarchiv VI S. 368).

[6] Hoc esse illud caput et summam, quo hic omnis tractatus collimare debeat, quippe quod irrefragabilem et aequitatem et rationem contineat, a cuius observatione, etiamsi nullum pactum interveniat, nemo nisi qui iusti et honesti professus sit hostis, se excusare possit, quod ut et a reverendissimo domino legato apostolico et a quocumque clarius cognoscatur.

[7] Inprimis, quoad hoc caput dicere et ponere nos id, quod stabili aliquo fundamento nemo eversurus sit, nimirum fuisse illud non modo sincere et cum optima intentione a saepedicta dilectione et Maiestate sua Caesarea conclusum, sed postea impletum et observatum, quoad id illi per regem Galliae licuit, id est donec prius non semel sed multipliciter ac gravissime eidem a domino rege contraventum fuit vel potius, donec nimis quam clare cognitum est et res ipsa docuit, non observari caput illud a rege Galliae neque unquam observatum fuisse, quin nec intentionem eius obser- vandi habuisse, quod ita comprobetur: Quia quo tempore in hoc caeteraque huius pacis capita Ratisbonae in conspectu dilectionis et Maiestatis suae Caesareae sacrique Romani imperii principum electorum, praesentibus etiam et intervenientibus summi Pontificis nuntio aliorumque regum et principum oratoribus per legatum suum Carolum Brulard de Leon

Charles Brulart de Lion (1571–1649) war zusammen mit Père Joseph französischer Ge- sandter in Regensburg.

solenniter promit- tebat et fidem suam dabat, eodem ipso tempore cum Gustavo Adolpho rege Sueciae hoste iam tum declarato dilectionis et Maiestatis suae Caesareae sacrique Romani imperii, qui et catholicae religionis inimicus esset, de bello eidem inferendo tractabat, prout ex litera foederis cum eodem rege postea firmati darum est.

2do Quod tribus ipsis post mensibus, id est decima tertia Ianuarii anno millesimo sexcentesimo trigesimo primo (ne forte cui dubium sit an volens ac sciens hoc fecerit) Berowaldi novae Marchiae Brandenburgicae per legatum suum Herculem baronem de Charnasse

Hercule Girard, Baron von Charnacé, gest. 1637, war seit 1627 französischer Gesandter in Schweden, seit 1634 in Holland, dann Gouverneur von Clermont-en-Argonne. Zu seinen Sen- dungen im Reich vgl. B. Lemée.

dictum tractatum

Das am 13. I. 1631 in Bärwalde in der Neumark abgeschlossene Bündnis ist gedruckt bei J. Du Mont VI 1 S. 13.

cum commissariis dicti regis Sueciae in certa capita, quibus belli contra dilec- tionem et Maiestatem suam Caesaream sacrumque Romanum imperium societas conflabatur, concludi ac solenniter confirmari voluit. Quod quidem supradicto Carolo Brulard de Leon, cum illi de eo post suum ex itinere reditum Viennae obiectum fuisset, adeo grave visum est, ut quemadmodum ipse fassus est, nullatenus posset credere, quin et detestaretur.

3º Quod hoc iniquum foedus non firmarit modo ac postea, prout circa Ratisbonensem aequissimam pacem factum, continuo deseruerit, sed illud re ipsa postea impleverit, quin plura etiam, quam eo ipso continebantur, non in dilectionis modo et Maiestatis suae Caesareae sacrique Romani imperii, sed et religionis nostrae catholicae offensionem manifestam praestiterit. Etenim foedus illud, si litera inspiciatur, initum fuisse ad defensionem suorum communium respective amicorum pro securitate maris Balthici et Oceani, libertate commerciorum necnon et restitutione oppressorum imperii Romani ordinum, tum ut fortalitia et propugnacula in partibus ac littoribus alterutrius maris Oceani et Balthici vel in Rhetia

Unter Rhetia ist das zeitweise mit Frankreich verbündete Graubünden gemeint.

extructa demoliantur et in eum statum reducantur, in quo proxime ante hoc bellum Germanicum fuerunt, ad quod rex Galliae certam solummodo pecuniae summam conferre et conscriptionem militis ac necessariorum comparationem in suis terris liberam permittere debebat.

[4º] At ab illo tum temporis, quando iam et propugnacula in Rhaetis optima fide iuxta pacis Ratisbonensis praescriptum dimissa, iamque adeo civitates omnes maritimae in inimici manibus, ii etiam, quos oppressos querebantur, restituti fuerunt et cum praeterea illi tractatus ad compo- sitionem gravaminum, si quae alia superessent, amice oblati fuissent ac ad eosdem summus Pontifex invitaret, non cessatum ab armis aut quicquam ab offensione dilectionis et Maiestatis suae Caesareae sacrique Romani imperii remissum, sed potius omnes nervos magis magisque contra eandem et idem sacrum Romanum imperium ditionesque eiusdem intensos fuisse.

5º Ad hunc modum non solum cum rege Sueciae in offensionem dilectio- nis et Maiestatis suae Caesareae sacrique Romani imperii necnon augustae domus nostrae Austriacae tractatum conspiratumque, sed peculiari quoque conventione in hanc ipsam rem cum Hollandis actum et conclusum fuisse, ubi etiam de provinciarum et ditionum a nobis et sacro Romano imperio dependentium inter ipsos divisione constitutum fuerit.

6º Reges Daniae et Magnae Brittaniae in eandem hanc rem ab ipso sollicitatos fuisse.

7º Demum ne quid intentatum relinqueretur, aditum etiam fuisse ad immanem et perpetuum Christiani nominis hostem Turcam, cui ad paci- fragium terrasque nostras invadendum aut, si id minus succederet, bellum intendendum contra regem Catholicum, videlicet ut ea diversione im- peditus minus dilectionem et Maiestatem suam Caesaream iuvare posset, consilia suggesta et adhortationes adhibitae fuerint.

8º Pro eo quod rebellos et inimicos dilectionis et Maiestatis suae Caesareae, qui declarati vel in posterum declarandi essent, non modo quacunque ratione non iuvare, sed potius ad aequitatem, respectum et obedientiam debitam adhortari debebat, contra fideles etiam et eidem assistentes ad alia omniaimpulisse et instigasse, de hoc ex legationibus et emissionibus ipsius, quas ad sacri Romani imperii electores protestantes, ad plerosque etiam alios principes, ut landtgravios Hassiae, duces Lunenburgenses, Megalopolitanos, Pomeranum, Wirtembergensem, Dorlacensem necnon civitates imperii liberas et alias

Über die Tätigkeit der französischen Diplomaten im Reich bis zum Ausbruch der offenen Feind- seligkeiten 1636 vgl. außer B. Lemée die einseitige Darstellung bei F. Hurter, Feindseligkeiten, und die Übersicht bei W. Mommsen S. 69ff.

, ac demum ad omnes et singulos conventus in imperio contra dilectionem et Maiestatem suam Caesaream habitis, ac nominatim Hailbrunensem, Wormatiensem et Francofurtensem instituit

Gemeint sind die Tagungen von Heilbronn und Frankfurt vom 13. IV. und 15. IX. 1633, bei denen Frankreich Verträge mit den vier oberdeutschen Kreisen und den Schweden abschloß (J. Du Mont VI 1 S. 50/52 und 56/57), der Vertragsentwurf vom 20. IX. 1634 von Frank- furt (J. Du Mont VI 1 S. 78) und die Versammlung der protestantischen Stände in Worms im Dezember 1634, die den am 1. XI. 1634 in Paris geschlossenen Vertrag (J. Du Mont VI 1 S. 79/80) genehmigen sollte.

et ex pro- positionibus ubivis factis necnon ex literis, quae subinde interceptae et ad manus dilectionis et Maiestatis suae Caesareae delatae sunt, constare.

9º Dum catholicos etiam tam electores quam alios principes, status et civitates varie ab eo tentatos ac non neminem avulsum a dilectione et Maie- state sua Caesarea fuisse, prout ex iis, quae Coloniae, Treviris, in Bavaria, Leodii ac alibi acta fuerint, darum sit

Im Sommer 1633 kam es für kurze Zeit zu einem Neutralitätsvertrag zwischen Frankreich und Köln (W. Mommsen S. 137 Anm. 23. Maximilian von Bayern hat schon am 30. V. 1631 einen Vertrag zum gegenseitigen Schutz mit Frankreich abgeschlossen (J. Du Mont VI 1 S. 14). Literatur zu den bayrisch-französischen Verhandlungen der nächsten Jahre bei M. Doeberl S. 23ff. und D. Albrecht.

10º Cum Trevirensi archiepiscopo et electore etiam de transferendo im- perio adeoque de statu ipso eiusdem imperii immutando aliisque contra idem sacrum Romanum imperium necnon et augustam domum nostram Austriacam communicata et suscepta consilia fuisse, prout acta Trevirensia manifeste docent

Vgl. dazu einstweilen J. Baur. Eine Monographie wird von Dr. H. Weber, Paris, vorbereitet.

11º Inductum deinde fuisse militem et iustos exercitus Gallicos in Alsa- tiam ac plerasque eius civitates, oppida et fortalitia necnon et alias civitates et episcopatus, ut Colmariensem, Basileensem, Spirensem, archiepiscopa- tum Trevirensem, ex quo fortalitium Ehrenbrechstein praesidio Gallico etiamnum teneatur, sub specie protectionis sub ditionem ipsius coactas vel precio Suecis dato ut Philippiburgum necnon praecipua fortalitia recepta fuisse

Im Bündnis von Ehrenbreitstein vom 9. IV. 1632 (J. Du Mont VI 1 S. 35/36) wurde diese wichtige Festung zusammen mit Philippsburg den Franzosen eingeräumt. Der Ehrenbreitstein wurde am 12. VI. 1634 von ihnen besetzt, Philippsburg verweigerte die Übergabe, es wurde erst am 13. I. 1634 von den Schweden eingenommen und im August desselben Jahres an Frankreich abgetreten (J. Du Mont VI 1 S. 74/75). 1634 wurden Teile des Elsaß und das Bistum Basel von den Franzosen besetzt, in Speyer wurde Richelieu im September 1634 zum Koadjutor proklamiert.

12º Ipsam civitatem Trevirensem vi oppugnatem et ereptam fuisse

Trier wurde nach kurzem Widerstand der spanischen Besatzung am 18. VIII. 1632 von den Franzosen eingenommen.

13º Et cum post memorabilem illam victoriam Nördlingensem Deo opitulante haud difficile nobis futurum fuisset Suecicas ex imperio reliquias profligare, eas partes a nemine alio quam illo hactenus fotas et sustentas fuisse.

14º Quo tempore arma Gallica et iustum exercitum trans Rhenum ipsum duxerit, nostros qui arcem Heidelbergae oppugnabant, vi deiecerit indeque et ex ipsa civitate abire coegerit

Die Belagerung des Heidelberger Schlosses durch die Kaiserlichen unter Johann von Werth, die sich schon der Stadt bemächtigt hatten, wurde durch den Rheinübergang der Franzosen aufgehoben, und die Kaiserlichen wurden am 22. XII. 1634 zum Abzug gezwungen.

15º Fuisse quidem nonnullibi ab illo iactatum per cardinalem de Richelieu residenti dilectionis et Maiestatis suae Caesareae, qui fuit in Gallia, Sebastiano Lustrier

Sebastian Lustrier von Liebenstein, Domherr von Olmütz und Propst von Schrattenthal, war kaiserlicher Resident in Konstantinopel und von 1633 bis 1635 in Paris. Über seine Berichte vgl. F. Hurter, Feindseligkeiten S. 97ff., über seine Politik A. Leman, Rivalité, passim.

saepius, aliquando etiam oratori nostro, qui nunc est in Hispania, Joanni Carolo comiti a Schönburg

Johann Karl Graf von Schönburg hielt sich als neu bestellter kaiserlicher Gesandter in Spanien auf der Hinreise im August 1634 in Paris auf. Im Oktober 1634 traf er in Madrid ein, wo er 1640 gestorben ist. Sein Nachfolger war Francesco Caretto, Marchese di Grana.

indicatum et asseveratum regem, quae in Germania et in imperio occupabat vel recipiebat, non retinendi sed con- servandi animo, ne videlicet in manus protestantium devenirent necnon et ea intentione, ut pace facta ea restituerentur, occupare, recipere et tenere. Idem etiam ipsum regem, cum dilectio et Maiestas sua Caesarea sub finem anni millesimi sexcentesimi trigesimi quarti de eius attentatis per dictum residentem suum Lustrier expostulari fecisset, per decretum et literas sub die quinta Ianuarii mox subsequuti anni trigesimi quinti insinuare videri

Die Antwort Ludwigs XIII. auf das Memorial Lustriers vom 6. I. 1635 in RKReichskanzlei, Friedens- akten, Fasz.Faszikel 18 fol. 2.

, dum ita ait, sibi ne per somnium quidem in mentem venisse terras vel arma Maiestatis suae Caesareae infestare, sed ea solummodo, super quibus ius habeat, defendere voluisse et animum quidem induxisse ad recipiendum sub protectionem suam civitates quasdam, quae citra dubium melius in ipsius potestate sint quam protestantium, quandoquidem exercitium catholicae religionis in illis salvum sit et quia ipse non aliter quam cum bonis propositis eas custodiat. At quem ille animum ad pacem et quae proposita habuerit, ex eo apparere, quod quando cum serenissimo electore Saxone de pace, quae postea anno millesimo sexcentesimo trigesimo quinto Pragae conclusa fuit, tractabatur, quoties et quo propius res ad intentum compositionis effectum spectare visa fuit, toties et eo ardentius ille omnem sibi lapidem ad eam impediendam movendum putavit et movit, adeo ut precium licitationis et sollicitationis suae religionem ipsam ponere et adpromittere non dubitarit,effecturum se, si paululum modo res ista extraheretur, ut Augustanae con- fessionis professio in regnum Boemiae necnon et in Austriam et alias pro- vincias nostras haereditarias reducatur

Der später am westfälischen Friedenskongreß tätige Baron de Rorté wurde 1635 nach Sachsen abgeordnet; vgl. Avenel V S. 81.

16º Ex eo etiam, quod orator, qui tum temporis Dresdae apud dictum serenissimum electorem fuit, scripto profiteri ausus fuerit, pacem nec fieri posse nec sperandam esse, nisi exterminata penitus ambitiosa illa sive cupida regnandi domo (sic augustam domum nostram malevole appellando), ex quorum utroque sicut et caeteris omnibus, quae in prioribus commemorata sunt, et res ipsa nimium quam clare per praeteritos annos monstravit atque etiamnum monstrat et loquitur, etiam istud, quae illi religionis quam allegat cura fuerit et sit, perspiciatur. Et tarnen ita credi regem Franciae voluisse, quod quae ipse, quae ipsius auxiliis Sueci dilectioni et Maiestati suae Caesa- reae eripiebant, haec idcirco eriperent, ut postea restituerent, quae vulnera infligebant ideo infligerent, ut mox curarent.

17º Nolle nos hic commemorare, quae anno proxime praeterito in Alsatia gesta sunt.

[8] Haec igitur omnia, cum contra primum hoc capitulationis Ratisbonen- sis caput directe et manifeste currant nulloque colore cuiusvis quaesiti praetextus tegi vel defendi possint, idcirco postulare, ut quicquid horum innovatum ac commissum est ac inprimis ut ea, quae in Alsatia, in archie- piscopatu Trevirensi vel alibi contra huius proprie capitis tenorem vel in fraudem eiusdem occupata sive aliter acquisita tenet, integre restituat omniaque in pristinum statum reponat simulque et foedera et adhaerentias quascumque a tempore statutae pacis Ratisbonensis in praeiudicium vel fraudem eiusdem, cum quovis nostro vel sacri Romani imperii statu vel alio quocumque extero rege vel principe ac nominatim illud Suecicum foedus, item illud, quod cum archiepiscopo Trevirensi et principe landtgravio Hassiae aliisve contractum habet, ea omnia missa faciat et illis inposterum renunciet.

[9] Nolle nos hic de proxime sequentibus 2do, 4to, 5to, 6to, 7mo, 8vo pacis Ratisbonensis capitibus, in quibus quid cui ex partibus dandum ac redden- dum, item de militis ex Italia deductione disponitur, quicquam commemo- rare, tametsi in quibus regem Franciae iure merito accusare possemus, complura commissa fuerint, cum quicquid horum est per subsecutas capi- tulationes Cherasci factas

Der Text des ersten Abkommens von Cberasco vom 6. IV. 1631 ist gedruckt bei J. Du Mont VI 1 S. 9112.

finem acceperit.

[10] Verum cum capite 2do quoad praetensiones ducissae Lotharingiae declaretur, ne propterea tractatus pacis impediatur aut retardetur, dilectio- nem et Maiestatem suam Caesaream condescendere, ut illae ad amicabilem compositionem vel processum compromissi utriusque partis consensu instituendum aut vero ad iudicialem Maiestatis suae Caesareae cognitionemet decisionem, actis prius communicatis cum principibus electoribus imperii et illorum voto audito intra semestre proximum a data investiturae (super ducatibus Mantuae et Montisferrati videlicet) computandum, secuturam remittantur et, ut proinde neutra ex parte iura lite pendenti alienentur, et quod dux Carolus Gonzaga ei, quod sic amicabiliter terminatum et accep- tatum dictum vel decisum fuisset, stare deberet, hactenus vero subsecuta haud ita multo post morte dictae ducissae necnon variis intervenientibus impedimentis huius capitis dispositio in effectum deducta non sit, hinc expectari et curandum esse, ut nunc quamprimum ac intra semestre proxi- mum huic rei initium et finis imponatur

Art. 2 Sabaudi contentatio und 3 Lotharingae iure des Regensburger Friedens sind hier Zusammengefaßt. Die Herzogin von Lothringen ist Margareta Gonzaga, gest. 1632, Gemahlin Heinrichs II. von Lothringen, die Erbansprüche auf Mantua und Montferrat erhoben hatte.

[11] Praeterea cum deinceps ab 8vo capite peculiaribus capitibus saepe- memoratae pacis Ratisbonensis, de quibusdam particularibus locis, rebus, differentiis statutum sit, postulare ut id quoque, quod circa vel contra eorum singula in eius pacis fraudem vel praeiudicium innovatum vel turbatum, in integrum restituatur.

Veluti inprimis sit illud, quod capite 9º sub finem eius ponitur, omnes supradicti videlicet Maiestas sua Caesarea, serenissimus rex Catholicus et rex Franciae necnon et dux Sabaudiae et Mantuae ita armorum suorum rationem instituent, ut in consequentiam huius belli sibi invicem sinistrarum suspi- cionum rationabilem occasionem nullo modo relinquant, quod cum ad copiarum militarium abductionem, quae statim facienda erat, pertineat. Ac nihilominus notorium sit non modo tum temporis Casalli militem Gallum relictum esse ac adhunc usque diem permansisse, sed postmodum maiores copias in Italiam inductas et varia loca occupata fuisse iamque adeo bellum in Italia adhuc geri, ut illi capiti, quod hoc in omnibus parcatur et praesidia militaria quaecunque omnisque miles ex Italia educatur, eiusdem pacis Ratisbonensis vigore postulare

Casale wurde 1630 von den Spaniern vergeblich belagert. 1631 wurde es Mantua übergeben, blieb aber praktisch in den Händen der Franzosen. Der Besitz Casales schwankte dann bis 1706 zwischen Savoyen und Frankreich.

[12] Similiter cum capite 11º statuatur, quod rex Christianissimus inter caetera etiam Pinarolum, quod veniet in possessionem et liberam disposi- tionem ducis Sabaudiae, destructis simul et demolitis omni ex parte forti- ficationibus noviter extructis restituere debeat. Huic vero capitulo manifeste contraventum sit et contraveniatur, dum id oppidum et fortalitium in hunc usque diem praesidio et ditione Gallica tenetur, postulare, ut id quoque oppidum et fortalitium cum omnibus appertinentiis suis nobis et sacro Ro- mano imperio, donec aliud circa quoad ducem Sabaudiae statutum vel con- ventum fuerit, restituatur

Pinerolo, das im Frieden von Regensburg an Savoyen zurückgestellt werden sollte, wurde in einem Geheimabkommen noch 1631 von Savoyen an Frankreich abgetreten.

[13] Statui etiam capite 12mo, quoad passus in Valle Tellina totaque Rhae- tia occupatos ac loca et fortalitia ibidem munita, quod ea quamprimum deseri et in statum pristinum, quaemadmodum ante hos motus bellicos erant, resti- tui novaeque fortificationes demoliri quamprimum debeant ea conditione, ut a nullo sub quocumque etiam colore vel praetextu occupentur aut forti- ficentur, salvis etiam quoad hunc articulum iuribus, tractatibus et pactis conventis quorumcumque. Cum autem contra hoc caput non modo antehac dum passus Rhaetici occupati et denuo communiti fuerunt, sed vel maxime superioribus proximis annis factum sit, dum tota Vallis Tellina per ducem Roannensem

Henri Duc de Rohan, Prince de Léon, (1579–1638), war seit 1632 französischer Gesandter in der Schweiz und seit 1635 Befehlshaber im Veltlin.

intercepta ac interclusa fuit et adhuc tenetur, quod tanto minus regem Franciae facere oportuerit, quo sincerius dilectio et Maiestas sua Caesarea ut alia omnia ita et eos passus iam statim ab initio non attentis nec propriis iuribus nec causis, quas quae serenissimus archidux Leopoldus frater eiusdem felicissimae memorie allegabat, qui se inaudito, utpote de cuius re maxime agebatur, illud caput concludi non debuisse contendebat, restitui curavit. Et quo fidelius etiam deinceps rex Catholicus illius capitis dispositioni stetit, cumque alioquin si aliter facere idque, quod rex Franciae tentare voluisset, haud multo facilius factu illi fuerit, quando per Vallem Tellinam illasque regiones binos iustos traduxit exercitus eosdem in pote- state sua retinere. Eodem iure ut inde quoque regis Christianissimi copiae deducantur passusque illi in pristinum statum, sicuti ex dicto capitulo con- ventum fuit, reponantur postulare

Das Veltlin, im Besitz der drei Bünde, wurde wegen des strategisch wichtigen Durchzugs von Mailand nach Tirol 1620 von den Spaniern besetzt, die 1624 und 1635 von den Franzosen vertrieben wurden.

[14] Idem etiam Sueciae regem si viveret postulaturum esse et regnum Sueciae postulare posse, si foedus cum illo contractum stet, ut ipse rex Franciae stare vult, quandoquidem in eo de passibus illis liberis relinquendis expressissime cautum sit.

[15] Ulterius denique caput 15 oppressum extare, quemadmodum cum commissarii dilectionis et Maiestatis suae Caesareae allegassent, superesse differentias et innovationes factas in territoriis civitatum et episcopatum imperialium Metensis, Tullensis et Verdunensis, circa abbatiam Gorzensem aliosque ibidem occupatos passus, loca et feuda imperialia, unde novi motus facile pullulare possent, de hisce vero particularibus neque se instructum neque notitiam habere orator regis Christianissimi respondisset et dilectioni et Maiestati suae Caesareae expediens visum fuisset, ut commissarii ab utra- que parte inter certum terminum et ad certum locum destinarentur, qui de omnibus illis amicabili tractatione componerent, interim vero declarasset, ut nihil ulterius contra iura imperii illis in partibus attentaretur aut alibi de feudis imperialibus tractaretur aut componeretur

Zur Politik Richelieus gegenüber Metz, Toul und Verdun vgl. W. Mommsen S. 46ff., 84ff.

[16] Postmodum vero instante oratore regio pro abducendo milite a confinibus Franciae et pro demoliendo fortalitio noviter extructo in loco Moyenwick deputati Caesarei respondissent dictum fortalitium iussu dilec- tionis et Maiestatis suae Caesareae in feudo imperii omni iure permittenti extructum ac proinde praesidio convenienti munitum remanere debere, insuper urgerent potius demoliri fortalitia ex parte Gallorum in civitatibus imperialibus Verdunensi et Metensi et quae id genus similia in illis locis extructa, fortificata et occupata fuissent, in integrum restitui; a parte vero oratoris Gallici fuisset replicatum fortalitia illa praedicta, si quae sunt, legi- time fuisse extructa aliaque omnia a deputatis Caesareis allegata nullam conquerendi causam continere, insistere vero se in prima sua instantia pro demolitione antedicti fortalitii in Moyenwick contra voluntatem et consen- sum episcopi Metensis, in eiusdem territorio ab imperialibus noviter extructi. Et Caesarei deputati priora sua repetiissent et declarationem dilectionis et Maiestatis suae Caesareae allegassent, quod fortalitium in Moyenwick ibi- dem remanere et convenienti praesidio imperiali muniri deberet, usque dum in conferentia super controversiis praedictis instituenda aliud, quid ordine- tur. Ac tandem antedictus orator supradictis allegationibus suis insistens subiunxisset de conferentia huiusmodi instituenda nihil se quidem in man- datis habere, velle autem absque mora et per quam diligenter perscribere, ut super illis omnibus particularibus peculiariter instrueretur. Ita demum utrimque convenisse, ut a confinibus hinc inde militia abducatur nec propter haec omnia effectus huius pacis ullo modo turbetur aut in posterum impe- diatur. Cum igitur hoc etiam capitulo in regem quidem Galliae nihil omnino iniquum statutum fuisset, quin ex eo, uti ex caeteris omnibus eluceat, vero pacis ac tranquillitatis publicae studio in iis, quae indubitati iuris erant sui, dilectionem et Maiestatem suam Caesaream ad amicabilem compositionem ultro se obtulisse. Tanto magis regem Galliae decuisse, ut his saltem, quae communi consensu circa haec particularia determinata erant, staret neque contra quicquam innovaret. Quod cum ille minime fecerit, sed quam primum potuit dictum fortalitium in Moyenwick vi adortus in suam potestatem redegerit

Am 27. XII. 1631 wurde die zum Bistum Metz gehörige Festung Moyenvic durch Marschall de la Force im Namen des Bischofs von Metz erobert, nachdem sie 1630 zusammen mit Vic von den Kaiserlichen besetzt und ausgebaut worden war.

, adhaec in civitate praedicta Metensi novum parlamentum constituerit

Im Jahr 1633 wurde in Metz ein Parlament, d. h. ein oberster Gerichtshof, nach französischem Muster errichtet.

refixis ibidem ac alibi imperialibus insignibus necnon et aliis novis operibus extructis, tanto iustius nos modo non tamen revocationem in integrum eiusmodi et priorum innovationum, sed ipsarummet etiam civitatum et episcopatum praelibatorum necnon et abbatiae Gorzensis, quae alias citra dubium ad nos et sacrum Romanum imperium spectant, resti- tutionem integre et continuo citra ullam exceptionem faciendam postulare.

[17] Praeterea capite 16to placuisse, ut dux Lotharingiae, qui occasione huius ultimi motus ad sui status conservationem militem conscripserit, cum suis ditionibus atque provinciis in hoc tractatu comprehendatur neque ullo modo vel ratione a quoquam offendi vel molestari possit aut debeat, dum- modo nec ipse quemquam offendat et utrimque in illa vicinia ea militiae ratio instituatur, ut nulla suspicionis sinistrae occasio rationabilis cuiquam relinquatur. Contra huius necnon et capitis 1i fidem dictum serenissimum ducem Carolum nulla data causa primum minis deinde vi, ut regi Franciae praecipua fortalitia sua ac tandem sedem suam ducalem Nanceium traderet, et ad alia iniqua adactum ac demum unacum tota domo sua ex omnibus diti- onibus suis eiectum fuisse. Huic igitur et toti eius domui, ut quicquid ipsis ab illo tempore ereptum fuit, unacum fructibus, nominatim etiam archivum inde ablatum, plene restituat cassatis, etiam si quas qui ex nostris et sacri Romani imperii principibus electoribus vel aliis statibus in nostrum et sacri Romani imperii eiusve constitutionum praeiudicium dedissent, obligationi- bus meritissimo iure postulare. Quibus consentaneum sit, ut singulis etiam principibus electoribus et aliis principibus et statibus, qui uni alterive parti sive ab initio sive successu temporis adhaeserunt necnon et exteris regibus et principibus, qui se socios vel adiutores his vel illis praebuerunt, debite caveatur et huius tractatus fide comprehendantur

Herzog Karl IV. von Lothringen aus der Nebenlinie Vaudemont war vor allem wegen seines Eintretens für Gaston von Orléans in Gegensatz zu Frankreich geraten (vgl. S. 371 Anm. 1). Im Juni 1632 rückten die Franzosen in Lothringen ein, am 25. IX. fiel Nancy. Karl IV. mußte zugunsten seines Bruders Nikolaus Franz abdanken. Über die verwickelten Vorgänge in Lothringen vgl. W. Mommsen S. 50ff., 88ff.

[18] Denique cum ex his omnibus notum manifestumque sit, quod quae a tot annis nos et sacrum Romanum imperium eiusque fideles ordines et status sanguinolenta et exitiosa bella unaque nobiscum totus Christianus orbis passus est atque etiamnum patitur, eorum omnium maximam causam rex Franciae dederit nulla re a dilectione et Maiestate sua Caesarea vel sacro Romano imperio lacessitus vel laesus ac nulla etiam probabili vel rationabili suspicione motus, adeo ut quae sic perpetravit, contra omne ius fasque gesserit neque colore vel praetextu ullo excusari possit. Cumque per haec dilectioni quidem et Maiestati suae Caesareae ac sacro Romano imperio regnisque et ditionibus nostris haereditariis necnon principibus et statibus nobis adsistentibus iniuria inaestimabilis et damna indicibilia illata, expen- sae etiam, quae fidem et modum omnem excedant, causatae fuerint, idcirco optimo iure et merito hoc etiam postulare, ut condignam nobis et sacro Romano imperio eiusque ordinibus et statibus nobis adsistentibus pro iniu- riis eiusmodi damnisque illatis et expensis causatis satisfactionem et refu- sionem praestet. Quod eo etiam iustius contendamus, quia quum ante annum elapsum pax Pragensis inter dilectionem et Maiestatem suam Caesaream et serenissimum electorem Saxoniae eiusmodi coierit, quam omnes imperii ordines acceptarunt et quae omnibus acceptanda sit, eam rex Franciae, quiet ipse lenissimis conditionibus in ea comprehensus erat, non modo non acceptarit, sed modis omnibus hactenus impugnare non desistat

Art. 22 des Prager Friedens Einschluß der assistierenden Potentaten bei J. Du Mont VI 1 S. 95.

[19] Demum etiam, quum res ipsa docuerit hactenus et doceat, quam parum ea, quae alias cum rege Franciae pacta et stabilita fuere, observata sint, idcirco et quia ubi ad priora omnia nobis satisfactum fuerit, tum hoc agendum erit, ut pax, quae inter nos convenerit, quam maxime firma et inviolabilis reddatur, quam si quis velit non audeat neque possit violare. Hoc postremum etiam in commodum et publicum omnium bonum postu- lare, ut rex Franciae cautionem vel securitatem aliquam realem nobis praestet aut modum aliquem assequendae eius securitatis monstret, quo pax haec firma esse debeat, quae cautio a dilectione et Maiestate sua Caesarea, utpote quae nullius contraventionis quoad promissa et pacta hactenus accusare potuerit vel a nobis postulari non possit. Dilectioni quidem et Maiestati suae Caesareae ante annos aliquot, quando cum serenissimo Hispaniae rege Catholico foedus pro defensione sacri Romani imperii constituit et ad illud caeteros quoque Christiani orbis potentatus, reges et principes invitavit, hanc optimam et aequissimam huius firmitatis sive securitatis obtinendae et conservandae rationem visam fuisse, ut inter comprehensos illo foedere certa quaedam iudicii norma constitueretur, ex qua controversiae, si quas inter ipsos exoriri contingeret, componerentur et ex qua norma in repu- gnantes communia auxilia conferrentur. Nunc autem id quoque admodum expediens et necessarium iudicare, ut quem summus Pontifex, eius quod sta- tutum et pactum fuerit, violatorem invenerit, contra eundem, si monitus non destiterit, se declaret, laesos vero hac pace comprehensos auxiliis suis adiuvet, alios etiam ut idem faciant hortetur.

[20] Huc pertinet, ut de singulis in superioribus contentis tum nominatim etiam de deductione militis ex omni parte facienda, item de relaxatione capti- vorum aliorumque huc spectantium sic ordine clare et distincte transigatur, caveatur, constituatur, ne ambiguitati detur ansa.

[21] Quod si oratores regis Franciae in universum adhaec dixerint, in primis ad Ratisbonensem illam capitulationem quod attinet, quam nos pro regula huius tractatus ponamus, eam praesertim quoad primum eius toties allegatum caput minus legitime conclusum fuisse ob defectum necessariae plenipotentiae, quae ad eam generalitatem sese non extenderit, et quod propterea in eius locum Cherascenae postea capitulationes successerint; si dixerint etiam iam antiquitus regno Galliae cum regno Sueciae foedus inter- cessisse, cuius vigore iuvari regem illum a rege Galliae oportuerit; si deinde iis, quas nos contraventiones vocamus, colorem per hoc obducere conten- derint, quasi regi Franciae a dilectione et Maiestate sua Caesarea ac serenissimo rege Catholico rationabiles et iustae sinistre de se suspicandi causae obiectae fuerint, dum adverterit: Primo Legiones quasdam Germanicas in Italiaretineri contra ac conventum fuerit. 2do Quia regina mater et frater in Belgium recepti et defensi, quin ipsum etiam regem incitati et adiuti sunt. 3º Etiam alii status in Gallia ad rebellionem concitati. 4to Quod horum omnium dilectio et Maiestas sua Caesarea quoque particeps esse debuerit, quae regi Catholico coniunctissima fuerit eique in omnibus velificetur. Demum etiam quod rex Galliae imploratus a diversis statibus imperii, qui se contra leges et libertatem Germaniae oppressos querebantur, deserere non potuerit nec debuerit.

[22] Ad haec ita respondebunt oratores nostri: Ad primam obiectionem quod spectat, qua capitulatio Ratisbonensis ex praetenso defectu plenipo- tentiae necessariae oppugnatur

Der Friede von Regensburg, die Grundlage der vorliegenden kaiserlichen Instruktion, ist von Frankreich nie ratifiziert worden, vor allem wegen des Einschlusses nichtitalienischer Belange. Eine nach 1636 entstandene Protesterklärung Frankreichs gegen den Frieden von 1630 ist gedruckt bei J. Du Mont V 2 S. 618.

. Nos quidem, tametsi de ea exceptione etiam alias audiverimus, non potuisse tarnen credere, quod ipsi oratores Gallici in hoc conventu quicquam de ea moturi fuissent quippe per quam, si obiiciatur, rex se prodat ac fateatur non fuisse hanc intentionem suam, ut pacem iustam et aequam cum dilectione et Maiestate sua Caesarea compo- neret, sed ut sub specie eius illam deciperet et opprimeret, prout ex iam dictis evadit clarius, quod quidem regem praesertim Christianissimum mi- nime omnium decuerit. Hanc rem merito nobis hos ipsos tractatus ac quos- cumque alios, qui cum rege Christianissimo instituendi sint, suspectos facere debere, ut qui simili aliquo obiecto praetextu, quoties illi placuerit, in dubium revocari possint. Dilectionem et Maiestatem suam Caesaream visis creden- tialibus et mandatis oratoris turn temporis Gallici, quae eum ad pacem nobis- cum componendam omnia, quae illuc conducunt, facienda instruebant, in quibus etiam defectus si essent supplendi promittebantur, optima fide tractatum super multoties dicta pacificatione Ratisbonensi instituisse ac conclusam postea et rite firmatam implevisse. Non esse hoc moris nec ratio- nem habere, ut in mandato quod publice editur singulorum punctorum, super quibus tractandum sit, specialis mentio vel determinatio fiat, prout quisque sciat in instructionibus legatorum ipsis, quid et quomodo specialiter tractandum sit, committi. Certe dilectioni et Maiestati suae Caesareae nisi de pace universali cum rege Galliae tum temporis tractare constitutum non fuisse, id quod sat mature et in ipso statim tractatus limine oratori regio expresse significari curaverit, quem tractatum ipse non modo non abnuerit, protestari alioqui solitus, si qua in re instructus non erat (sicuti ex capite 15 eiusdem pacis non uno loco apparet), sed palam acceptarit, pollicitus etiam si amplius requireretur mandatum, illud quoque se adducturum esse. Quum postmodum etiam contestatus totum illud caput, cum formam eius tot idem verbis quot superius relata sunt, conceptam Parisios misisset, ibidem a rege approbatam fuisse. Et sane eiusmodi capitulum illud primum esse, quod utsupra diximus irrefragabilem et aequitatem et rationem contineat, de quo praecepta omnia divina et naturalia omnesque humanae leges mandent, a cuius observatione, nisi qui omnis aequi et boni adeoque naturae professus sit hostis, se ullatenus excusare nemo debeat. Adeo ut si rex Franciae oratori suo quicquam huic contrarium mandarit, illi orator suus, si vir bonus esse volebat, parere non debuerit. Ad Cherascenos vero tractatus, qui post- modum inter deputatos commissarios fuere initi, quod attinet, nec scire nos, quomodo huc illi adducantur, quippe qui non in eversionem sed confir- mationem et executionem pacis Ratisbonensis fuerint firmati, prout in limine eorum legentibus videre sit obvium. Non esse ergo causam, cur illa toties nominata pax ex hoc capite in dubium revocari possit vel debeat.

[23] Ad foedus vero Suecicum quod attinet, quod regno Galliae iam alias cum illo regno intercessisse praetendunt, nescire de quonam foedere intel- ligant, illone quod decima tertia Ianuarii anno millesimo sexcentesimo trigesimo primo Berowaldi percussum fuit, an de alio quopiam antiquiore, quod non credatur, cum nullum hactenus productum sit ac neque in hoc de illo ulla fiat mentio, quae intermittenda neutiquam fuerit, si ullum aliquando foedus extitisset; et si extitisset, plane ab hoc diversum ac minime offensivum contra imperium fuisse oportuerit, cum alias hoc novo foedere opus non fuisset illudque ipsum non sexennale sed perpetuum esse oportuerit, si videlicet illam, quam ipsi volunt, obligationem habuisset. At istud de decima tertia Ianuarii anni millesimi sexcentesimi trigesimi primi, quinam antiquum dici possit respectu eius, quod est antiquius? Nisi forte ex eo antiquius dici placeat, quia tractatus de illo iam superiore anno inceperint, prout in eius exordio commemorat. At etiam ante illa tempora de materia Ratisbonensis pacificationis in Italia actum tractatumque fuisse, unde eadem, quae ex illo obligatio inferri debeat, cum par utriusque sit ratio, adeo ut, si hoc ponatur, alterutrum nostrum, nos videlicet vel regem Sueciae vel utrumque potius a rege Franciae decipi oportuerit, qui eodem tempore diversis locis plane sibi repugnantia cum utroque tractarit ac postea concluserit.

[24] Iam ad suspicionum causas, quae contra serenissimum regem Catholicum colliguntur et in dilectionem et Maiestatem suam Caesaream intenduntur, quod spectat, de iis legatos Catholicos responsuros dicent. Dilectioni quidem et Maiestati suae Caesareae ac nobis, ut ille rex fuerit et sit coniunctissimus et esse debeat ob tam multiplicia tam arctarum necessi- tudinum vincula, ita rationes imperandi ab illo omnino separatas esse, contraxisse dilectionem et Maiestatem suam Caesaream cum illo novum foedus tum temporis, quando prius constitit et res ipsa docuit non servari pacem Ratisbonensem initam esse regi Christianissimo novam ligam cum rege Sueciae, concitari et foveri contra eandem et status imperii, auxilia militum et pecuniae ingentia illis suppeditari, his invadi et occupari terras et ditiones suas, denique nihil eorum omitti, quae ad perniciem et interitum totalem eiusdem et dicti regis Catholici totiusque adeo domus nostraepertinebant; odiosum esse de his plura commemorare, ideo his talibus con- sulto nos abstinuisse. Foedus vero illud non clanculum neque ad offensionem cuiusquam, sed ad defensionem suam et sacri Romani imperii ac foedera- torum initum atque inprimis quidem suae Sanctitati tum caeteris quoque Christiani orbis regibus et principibus, quin ipsi regi Christianissimo oblatum fuisse, prout pluribus in eo exprimitur, sic ut ex hoc nulla querendi causa capi debeat. Ad legiones Germanicas quod attinet, similiter ad nos non pertinere; sciri quod ante bellum exortum illae legiones illuc inductae fuerint neque conventio Ratisbonensis unquam prohibuerit, quin rex Catho- licus militem Germanum in Italia haberet, dummodo ne numerus ordinarius excederetur ac ne suspicandi rationabiles causae praeberentur, quales propter illas legiones nullo modo suscipi debuerint.

[25] Iam quod etiam reginam matrem et fratrem regis Christianissimi receptos, defensos, adiutos conquerantur

Gaston von Orléans, der Bruder Ludwigs XIII., hat wiederholt bei Karl IV. von Lothringen Zuflucht gefunden und Verbindungen mit Spanien angeknüpft. In Brüssel wurde am 12. V. 1634 ein förmliches Bündnis zwischen ihm und Philipp IV. geschlossen (J. Du Mont VI 1 S. 73). Die Königin-Mutter Maria von Medici hat sich zuerst in Brüssel, dann in Köln aufgehalten.

, nolle nos dicere, quid de eo sentiamus, cum minus hoc ad nos pertineat; sciri quae et quam propinqua inter regem Catholicum eamque domum generis sit coniunctio, contingere interdum, ut inter amicissimos et domesticos aliqua oriantur dissidia. An ille, qui cum iniuriam ferre non posset aut timeret, discessit, omni hospitii, amicitiae et propinquitatis iure excludendus sit? Saepe iis ipsis, qui fugiantur, esse consultissimum, ne in faciem illis resistatur. Idcirco cum regina mater et frater regius hoc consilii, ut fugerent, sua sponte coepissent, hospitio exclusos non fuisse, qui tamen invitati, qui incitati in filium vel fratrem non fuerint, institutam fuisse a dilectioni et Maiestate sua Caesarea missionem, qua reconciliare dissidentes conata sit, idem factum a rege Catholico, quod si quae deinde illis praebita sint auxilia, non eo, quod illa ab ipsis postulata fuerint, sed quia dilectioni et Maiestati suae Caesareae tot iniuriis a rege Franciae lacessitae aliud facere non licuit, prout res et tempora loquantur.

[26] Atque idcirco non esse huic parem vel similem illam rationem, qua rex Franciae status imperii, auxilium ipsius ut ipse ait implorantes, iuvandos censuit, ubi dispar omnino sit causa et homines ac ubi nec ab hac nec ab illa parte idem servatum sit tempus vel modus, prout ex rebus gestis iisque, quae iam saepius inculcata sunt, horum omnium cuivis per semel sese offerat iudicium. Ex his igitur omnibus nullam plane iustam causam offerri, cur non in universum capitulatio illa Ratisbonensis in omnibus et per omnia a rege Franciae observari debuerit.

[27] Quod si deinde ad particularia quaedam descenderint ac Pinarolum quidem, de quo capite 10 pacis Ratisbonensis memoratur, titulo emptionis legitime a se acquisitum, fortalitium vero Moyenwick, tanquam contra consensum episcopi, in cuius territorio id situm est, extructum, merito ase vindicatum, ditiones vero Lotharingicas ex variis domui illi affictis impu- tationibus iure occupatas contenderint atque idcirco a restitutione haec omnia excipere voluerint, prout velle et excepturos esse, alias ad aures nostras perlatum est.

[28] Ad haec respondebunt oratores nostri: Inprimis Pinarolum quod concernit, non consensisse ducem Sabaudiae in eum emptionis contractum aut certe, si consensit, non nisi vi coactum consensisse, qua de causa con- tractus revocandus sit. Atque ut volens consensisset, non id illi licuisse citra voluntatem dilectionis et Maiestatis suae Caesareae tanquam domini directi, cum ageretur de indubitato feudo imperii ad principatum Pedemontii pertinente. Demum fuisse hoc contra expressam capitulationem Ratis- bonensem, qua de eo § 11 statuitur. Nec satisfacere si dixerint illum articu- lum, quoad restitutionem ibi expressam iam ante impletum fuisse, cum per hoc praedictae rationes nostrae non evertantur et quum praesertim eam emptionem isto violento modo tentari non oportuerit, si § finali capite 9 saepedictae capitulationis Ratisbonensis satisfacere volebant, quo cavetur, ne quis alteri rationabilem sinistre de se suspicandi causam praebeat. Et quum manifestum sit ex eo quod actum est, id quod actum est in fraudem et praeiudicium iamdictae capitulationis atque adeo tranquillitatis publicae actum esse, § de Moyenwick sciri dicent, quod iurisdictionis nostrae sit sicuti totus ille episcopatus, de quo omnes hactenus episcopi rite a dilectione et Maiestate sua Caesarea ac praedecessoribus eiusdem et nostris investiti fuerint. Fuisse igitur in potestate illius, cum id reipublicae necessitas postu- laret, fortalitium in illo extruere, quod rex Christianissimus nullo modo destruere vel sibi vendicare debuerit. De quo idcirco etiam Ratisbonensi pacificatione fuerit exceptum.

[29] Ad ditiones vero Lotharingicas quod spectat, nullam omnino iustam earum occupationis vel detentionis causam afferri, nam quae praetenduntur, iam pridem ab omnibus Christiani orbis principibus non partialibus explosas esse, qualis sit illa feloniae ob matrimonium sororis obiecta

Gemeint ist die Ehe Gastons von Orléans mit Margareta von Vaudemont, der Schwester Karls IV. von Lothringen, die gegen den Widerstand Ludwigs XIII. und die vertraglichen Zu- sicherungen Herzog Karls am 3. I. 1632 geheim in Nancy geschlossen wurde.

ac nescimus cuius promissi non servata fides, quae quidem si vera, quod non conceditur, essent, tarnen ex hiis causis manum ditionibus a sacro Romano imperio dependentibus inferri non debuisse. Sed nimirum veriorem eius invadendi hanc fuisse causam, quod armis suis dilectionem et Maiestatem suam Caesaream causamque ipsius sibi tutandam censuerit, id quod iure et ex officio tanquam princeps imperii fecerit, aliter contra fidem et obligationem peccaturus, verum cum de hoc ipso in dicta capitulatione Ratisbonensi ac postmodum etiam in supradicta Pragensi pacificatione statutum sit

Art. XVI Lotharingi incluso des Friedens von Regensburg und Art. 20 über die Restitution des Herzogs von Lothringen des Prager Friedens (J. Du Mont V 2 S. 617, VI 1 S. 94).

, proutpluribus in iis videri possit, non posse nos deserere ipsius causam. Et sane nec videre, nisi hic princeps integre ac plene suis restituatur, quomodo pax universalis constitui vel subsistere possit vel debeat.

[30] Postremo si praetenderint, ut rex Christianissimus in haec postulata nostra consentiat, aequum fore, ut nos vicissim iis, quae ipse e contra postularit, benignum consensum praebeamus, ac proinde contenderint: 1º etiam Friderici palatini proscripti liberos; 2do archiepiscopum et elec- torem Treviri; 3º alios ab amnistia pacis Pragensis exclusos, quos ipse in protectionem suam susceperit quique pro rebellibus nunquam declarati fuerint, aeque in gratiam recipiendos et restituendos esse; et si 4to reservare vel acquirere sibi ius aliquod protectionis vel arbitrii aut voti quoad status vel res imperii nisi fuerint, ostendent oratores et plenipotentiarii nostri inprimis, quoad hoc ultimum de quo aliquando ex aula Romana ad dilec- tionem et Maiestatem suam Caesaream relatum fuit, quam non modo iniqua sed indigna ac plane omni rationi contraria petitio ista sit. Iniquam esse, quia quod nunquam habuit petat, indignam quia nos parte imperii privare inten- dat, contrarium omni rationi, quia per haec non pax sed perpetuum seditio- num ac turbarum semen ponendum sit. Non ita imperasse dilectionem et Maiestatem suam Caesaream, ut eius imperii quenquam poenitere debeat, socio vel adiutore per Dei gratiam non eguisse nec nos egere. Si ut nobis in Gallia hoc liceat, a rege Christianissimo petamus, quam in partem accep- turus sit? Quod si haec ut est iniustissima et indignissima postulatio admitti nullo modo possit, inde apparere, quo iure caetera, ut est liberorum palatini proscripti, item archiepiscopi Treverensis ac demum ab amnistia exclusorum restitutio flagitentur, de his etiam statuere proprium esse nostrum nec ad alium ullum pertinere, praesertim externum regem. Quam potestatem et arbitrium officio imperatori nostri muneris intrinsecum, etiam pacificatio Pragensis inconcussum servet, contra cuius tenorem quicquam nobis vel aliis adimi passuri nullatenus simus; cuius impugnandi rex Franciae tanto minus causae habeat, quo recentiora severae castigationis exempla in eos, qui contra ipsum deliquisse visi sunt, statuta fuere, memorentur Montmo- rencius et alii

Herzog Heinrich II. von Montmorency, geb. 1595, wurde am 30. X. 1632 als Parteigänger des Herzogs von Orléans in Toulouse enthauptet.

[31] Quemadmodum igitur haec omnia tam in iure quam facto omnique ratione ita fundata sunt, ut solido illo aliquo fundamento nihil illis opponi possit, ita plenipotentiarios nostros iisdem omnibus, quoad poterunt firmi- ter insistere, praesertim quoad punctum restitutionis, ut videlicet ea omnia quae contra capitulationis Ratisbonensis literam et a tempore eius datae cuiquam adempta, extorta vel aliter in praeiudicium et fraudem eius acquisita rex Franciae tenet, ea integre et citra exceptionem omnem restituat omniaque in eum, qui tunc erat, statum reponat, ab eo nullatenus eos recedere volumus.

Sub quo postulationis nostrae capite nominatim duces Lotharingiae totamque illam domum comprehensos velimus, praesertim cum per pacificationem Pragensem, quam pro secunda veluti regula huius tractatus ponamus, aliud nobis facere minime sit integrum.

[32] Quum vero ad satisfactionem pro iniuriis, reparationem damnorum datorum et expensarum causatarum refusionem quod attinet, eorum omnium quae huc spectant, nulla condigna aestimatio nedum satisfactio videatur posse fieri, quippe quae si computentur, modum omnem et fidem excessura sint et quibus exolvendis forte nec regnum ipsum Franciae par sit futurum. Idcirco et cum nihilominus omnino aequum et ad status publici conserva- tionem plane necessarium sit, eum qui tam multipliciter tamque manifeste et graviter contra omnia iura nos et nobis assistentes status adeoque uni- versam Christianam rempublicam laeserit, non usquequaque impune nec sine nota aliqua publica id ferre, sed eam saltem quam facile potest satis- factionem pro iis praestare. Oratores nostri, si quoad caetera adversam partem iuri et aequitati cedere adverterint ac si re tentata quoad hanc satisfactionem non aliud quid amplius obtineri vel retineri posse viderint, huc descendent, ut dicant: Tametsi episcopatus et civitates Metensis, Tullensis et Verdunensis itemque abbatia Gorzensis alias omni iure ad nos et sacrum Romanum imperium pertinere dignoscantur, cui iuri per hanc postulationem praeiudicare nullatenus velimus, de quo etiam solemniter protestandum erit, nihilominus tamen hoc in locum etiam petitae satis- factionis et refusionis acceptae laturos nos esse, si nobis et dicto sacro imperio rex Franciae dictos episcopatus, civitates et abbatiam nunc liberas restituerit, quod nullatenus recusare possit, serviturum quoque idem istud ad assecurationem pacis, quae citra huismodi pignus aliquod nunquam satis tuta sit futura, eadem ratione et ex pari omnino causa ducatum quoque Burgundiae ad augustam domum nostram indubitato iure spectantem restitui ac demum convenientem aliquam summam pecuniae pro exsolutione stipendiorum militarium numerari postulabunt. Atque in his quidem omnibus tam quoad restitutionem quam assecurationem realem petendam oratores nostri sibi omnino persistendum noverint. In aliis vero, si quid minus obtineri possit vel si, quae praeterea occurrerint, de quibus in instruc- tione minus expresse vel plane nihil dicitur vel quorum determinatio ex temporum et successuum varietate dependet, ac nominatim si qui tractatus ratione suspensionis armorum inferrentur, nature cum ad nos referre tum ad suspensionem armorum quod spectat cum directoribus etiam armorum et iis principibus electoribus, in quorum terris sedes belli erit, communicare et responsa deinceps super iisdem nostra expectare volumus.

[33] Ac superiora quidem omnia oratores nostri domino legato apostolico sic oretenus vel, si postuletur aut ita conventum fuerit, scripto proponent et explicabunt, ea tarnen circumspectione adhibita, quae ad evitandas maiores offensas et graviora aliqua incommoda in his talibus requiritur, acsalva nihilominus in omnibus rerum ipsarum substantia, prout in perspecta singulari fide, integritate et prudentia ipsorum quoad haec omnia confidimus.

[34] Ad haec cum excelsum collegium electorale in praesenti hac diaeta, primo responso suo ad primam propositionem ipsi factam dato, ultro se obtulerit, quod certos deputatos suos ad eosdem hos tractatus destinare velit, qui in iis promovendis opera et consilio plenipotentiariis nostris assistant, ac simul consilii causa circa tam formalia quam materialia totius huius negocii quaedam suggesserit, ex adiuncto extracto dicti responsi cognoscent, quemadmodum plenipotentiarii nostri et nos praedictam oblationem ad eum nimirum modum, quo ea proponitur et prout ex declaratione nostra desuper data, quae hic etiam apponitur, apparet, acceptandam duxerimus. Hinc iidem plenipotentiarii nostri sciant sibi cum iis, quos idem excelsum collegium ad assistendum ipsis deputabit, diligenter ac confidenter communicandum ac ut res postulabit consultandum esse. Meminerint etiam plenipotentiarii nostri sibi cum iis, quos ad tractatus Suecicos deputaverimus, fiduciali et diligenti communicatione utendum esse. Ad dominum legatum apostolicum quod attinet, sciant et meminerint illi per eam quam suae Sanctitati abtulimus interpositionem mediatoris solummodo partes, minime vero determinatoris delatas vel concessas fuisse. Quemadmodum etiam ante hac suae Sanctitati significandum cura- vimus, daturos nos plenipotentiariis nostris liberam facultatem casu quo, quod Deus avertat, ob pestis vel belli vel alius gravioris causae super- venientis accidens hi tractatus Coloniae, quo indicti sunt, continuari non possent, de alio loco cum domino legato apostolico et caeteris partium plenipotentiariis tractandi eumque, qui communi consensu commodior videretur, acceptandi, ita vigore huius praedictam facultatem plenipoten- tiariis nostris damus et concedimus, sic tarnen ne ea translatio Leodium fiat, quam civitatem ab causas graves iam antehac etiam excepimus

Der Papst schlug zuerst Speyer, Mainz oder Lüttich als Verhandlungsort vor (Bericht des Fürsten Bozzolo aus Rom vom 26. X. 1635, RKReichskanzlei. Friedensakten, Fasz.Faszikel 18 fol. 124f.). Vgl. dazu das Gutachten der deputierten Räte über die Kommissäre und die Bestimmung des Ortes vom 18. I. 1636, ebd. fol. 15f. Zu den Vorverhandlungen zum Kölner Kongreß vgl. A. Leman, Les origines.

[35] Eandem facultatem ad hoc etiam, prout dictae Sanctitati suae similiter antehac intimatum fuit, extendimus, ut casu quo aliquis ex alias denominatis aliarum partium plenipotentiariis morbo vel alio quo casu deficeret aliave causa, quo minus his tractatibus adesse posset, impediretur ac alius in eius locum substitueretur, acceptandi et admittendi eundem, si tarnen is, illi in cuius locum substitueretur, statu et ordine similis sit.

Quibus sic peragendis iidem oratores nostri non modo benignam nostram voluntatem explebunt, sed bene etiam citra dubium de nobis et republica deque ipsa Christiana merebuntur, gratiam eius apud nos, honorem apud posteros et cumulatissima ex Deo praemia habituri.

Datum in civitate nostra Viennae die prima mensis Martii anno domini millesimo sexcentesimo trigesimo septimo, regnorum nostrorum Romani primo, Hungarici duodecimo, Bohemici vero decimo.

Fernandus ss.

L. S.

Vt. Ad mandatum sacrae Caesareae

P. H. a Stralendorff ss. Maiestatis proprium Ioannes Walderode ss.