Habita deliberatione cum dominis deputatis electoralibus super iis, quae plenipotentiarii Galliae nuper ad nostras replicas coram dominis mediatori- bus responderunt, animaduersum est adeo parui illa momenti esse, ut hono- randi potius ipsos mediatores gratia mentem nostram denuo declarare voluerimus, quam ut multum referre iudicaremus tam crebras aduersario- rum refutare tautologias. Vix enim verbum aliquod in toto illo responso inuenire est, quod iam ante saepius a nobis refutatum non fuerit.

Breuiter igitur singula percurremus, quo magis magisque Gallorum a pace auersio omnibus detegatur ac innotescat. Conquesti sunt primo odiosam esse scipturariam istam contentionem et satius fore, ut in posterum abstinea-tur. Libenter accipimus conditionem et facile in eandem descendimus sen- tentiam hoc unico reseruato, ut posthac ea solum scripto notari debeant, quae ipsam pacificandi substantiam, media, conditiones, clausulas concer- nere possunt, quo melius inter utrasque partes de his talibus in progressu tractatuum constare neque in praeiudicium unius alteriusve lapsus memo- riae obtendi possit. Nam ut verum fateamur, nunquam a nostra quidem parte scriptis aut libellis certatum ac replicatum fuisset, nisi ipsi Galli cum suis ab omni ratione alienis propositionibus caussam nobis dedissent. Ad secundum illud quaesitum, cuiusmodi fuerint illae Caesarae maiestatis resolutiones, quibus statibus et ordinibus imperii ad hos congressus venire permissum, breuiter respondere possumus hoc ad Gallos nihil pertinere, cum sufficere debeat ipsosmet imperii ordines contentos esse firmata iam utrinque conclusione diaetam Francofurtensem huc ad hosce nostros de pace tractatus transferri debere. Quod ad ea, quae pro domino electore Treuerensi postulantur, attinet, videmus per ipsosmet dominos mediatores optime et solidissime replicatum fuisse. Duo tantum consideranda restant, quibus Galli aliquanto pertinacius insistere velle videantur. Quorum prius est, quod in conuentione Hamburgensi salui conductus etiam pro aliis electoribus ad eum plane modum, quo pro Treuirensi, promissi fuerint. Alterum, quod retento isto conuentus electorales non videantur esse posse legitimi, adeo ut ipsa pacis tractatio secura iniri nequeat, nisi facultatem accedendi ipsusmet [!] Treuirensis pari modo [ut] caeteri habeat.

Ad priorem obiectionem respondemus Gallos hic committere fallaciam a disiunctis ad coniuncta. Verum quidem est in allegata conuentione saluos conductus his verbis promitti ’item pro deputatis electoris Coloniensis, item pro deputatis electoris Bauariae‘, sed interea aduertendum illam promissio- nem fieri ex parte regis Galliae ad stipulationem Imperatoris, non vero vice versa. Unde, cum manifesta sit differentia inter utriusque faederatos et ad- haerentes, non potest valere ab uno ad alterum consequentia. Ex parte enim Imperatoris stipulatio fiebat pro principibus in sua libertate positis, ex parte Galli autem pro uno, qui iam tum in captiuitatem erat redactus nec iam sui iuris sed alterius potestati omnimodae suppositus fuerat. Non igitur dici potest, quemadmodum illis principibus licebat venire in propria persona, ita pariter hoc etiam Treuirensi licere debere. Manet e[r]go firmum argu- mentum nostrum, quo in replicis dicebamus Caesarem vigore conuentionis Hamburgensis ad aliud non esse obligatum, quam ut saluos conductus pro deputatis electoris Treuirensis et non pro illo ipsomet dare deberet. Secunda Gallorum obiectio eiusmodi est, quae omnes principatus, omnes res publicas convellit. Res quippe inaudita est, casu quo civis aliquis, vasallus, subditus aut membrum ciuitatis faciat, e regno, principatu, re publica eiectus vel car- ceri mancipatus fuerit, a reliquis ciuibus et ordinibus legitima haberi comitia non posse pro stabilienda tranquillitate publica, praesertim si eiusmodi ban- diti inter primas suscitati rumoris, tumultus, belli caussas numerentur. Deinde in imperio Romano adeo noua res non est unum aliquem electoremsua propria culpa conuentibus electoribus excludi aut praeteriri. Atque ipse- met Treuirensis aliquot conuentibus interfuit, quibus excluso Palatino de rebus grauissimis actum. Ille ipse postea, ut proscriberetur, electura priuare- tur actaque omnia, quae isto vel sponte absente vel non admisso intercesse- rant, tanquam legitima executioni mandarentur, auctor fuit, quemadmodum scripturis authenticis ex conuentibus anno 1620, 1621, 1623, 1627, 1630 habitis doceri potest. Non igitur aegre ferre debet, si hoc idem ius contra ipsum retorqueatur iuxta regulam ’quod quisque iuris in alium‘ etc

Digesten II 2.

Quod deinde Galli difficultatem mouent circa nominationem suorum con- faederatorum, haud nos latet artificium, quo hic loci utuntur. Ipsi sunt, qui nobis caussam dederunt, ut instaremus, cum toties ingeminarent se con- faederatos suos negligere non velle, omnibus conuenientem dari satisfactio- nem oportere, ut tandem edicerent, qui essent, quid peterent. Nunc tergiuer- sari non alia caussa, quam quod huiusmodi sub inuolucris plura in perni- ciem Caesaris machinari meditentur. Attamen minime refragamur, quin de confaederatis, postquam ad ipsa pacificationis summa capita deuentum ac conuentum fuerit, suo loco et ordine tractetur. Rationi tamen consentaneum arbitramur, ut statim in primo futurae pacificationis capitulo quaedam clau- sula circa confaederatos inseratur, nimirum utriusque partis confaederatos ea pace comprehensos intelligi debere, qui quidem successiue per articulos insequentes expresse nominati reperientur et non aliter, ad eum scilicet modum, quo in pacificatione Madritensi anno 1526 videre est. Absurda illa quaestio a Gallis proposita, an speciale mandatum ad tractandum cum land- grauia Hassiae habeamus, multa deliberatione aut responsione digna nobis haud videtur, cum manifestum sit plenipotentiae nostrae iam dudum publi- catae et in manus dominorum mediatorum depositae clausulam illam, quam Galli in campum produxerunt, ut scilicet cum ipsorum confaederatis trac- tare possimus, disertis insertam esse verbis. Tum saepius diximus et denuo dicimus in nostra instructione comprehendi, ut vel immediate et directe cum ipsa landgrauia eiusque deputatis tractare possimus vel ipsorum arbitrio permittamus, ut reconciliationem et compositionem mediantibus Gallis per- agat. Nihil igitur superesse, quod hoc loco a nobis flagitare possint. Verum aliud hic nobis occurrit maioris utique ponderis a Gallis explorandum, an scilicet a rege, regina aut consilio regio in mandatis habeant protestantibus circa praetensa grauamina de bonis ecclesiasticis assistendi. Permultum interest, ut rescire ab ipsis cathegoricam aliquam resolutionem possimus. Etenim ut perfacile unusquisque per se comprehendere potest in his pertur- batissimis et infelicissimis temporibus fidem catholicam per totam Germa- niam presentissimis expositam esse periculis, ita iam protestantes magis quam antehac cristas erigere incipiunt omnemque lapidem mouent, ut caus- sam istorum grauaminum ad hosce congressus deducere possint sperantes auxilio et interuentu Gallorum ac Suecorum omnia se obtinere posse, quaeunquam praetendebant. Quodsi ergo Galli expresse se declararent nolle his se rebus immiscere atque nullum eapropter protestantibus auxilium prae- stare, tanto facilius adigi possent, ut suo tempore alibi de his tractationem aliquam institui paterentur. Sin vero Galli conniuere hic velint, impossibile erit protestantium intentiones diuertere. Et si admittantur illae de grauami- nibus religionis disputationes, certo certius est, quod aut pacem omnino facere non poterimus aut coacti erimus talem iniri, quae rei catholicae per totam Germaniam breui tempore perniciem sit allatura. Qua de caussa roga- mus dominos mediatores etiam atque etiam, omnem adhibere diligentiam velint, ut a Gallis certa quaedam circa haec talia responsio et declaratio exprimatur. Id tamen cautum vellemus, ne haec nostro nomine postulentur, sed quasi ipso domini mediatores motu proprio ob circumstantias se ad id mouentes scire cupiant ob euitandas calumnias, quae hinc a Gallis in Caesa- rem apud protestantes coniectum iri probabile est.

Postrema Gallici responsi pars ad ea, quae de securitate conuentis praestanda disputata fuere, pertinet nec a sententia, quam dudum opposueramus, abit, nimirum disputationem hanc ad conclusionem pacificationis remitti opor- tere. Semper ita censuimus, quod frustra de eius rei confirmatione quaere- retur, quae nondum extaret. Itaque nihil superest, quod regeramus. Interea reseruatum nobis volumus suo tempore, quando fuerit opus, argumenta nostra in medium adducendi, quibus ostenditur Caesarem iure merito talem qualem diximus assecurationem futurae conuentionis a Gallis postulare posse. Unicum huius rei exemplum dominis mediatoribus iam quidem con- siderandum proponere volumus, quod plane in terminis terminantibus ad nostrum propositum facere videbunt, in ea scilicet pacificatione, quae inter Carolum V. Caesarem et Franciscum primum Galliae regem anno 1529 Cameraci inita est. Et haec quidem ad Gallici responsi contenta monuisse sufficiat. At vero dolemus in toto isto responso ne verbulum quidem, quod ad pacis ipsius media, conditiones et substantiam pertineat, inueniri, quam- vis in nostris replicis instanter hoc a nobis postulatum fuerit; id quod euidenti argumento esse potest, Gallos nec animum nec intentionem ad pacem faciendam habere, sed in eo totos esse, ut bellum continuetur suoque arbitratu totum imperium Romanum circumagere velint. Sperassemus, si nulla ipsa ad pacem proponere media decreuerint, saltem ad nostram pro- positionem responsuros, cum valde alienum sit a recta ratione et nostram prorsus intactam relinquere et simul pertinaciter occultare, quibus illi modis, mediis et conditionibus ad pacis tractationem descendere cogitent. Requirimus igitur dominos mediatores, nouam facere velint Gallis instan- tiam, ut animi sui sensa circa nostram propositionem aperiant, quo vel hoc modo ad tractatuum initia deueniri possit.

Haec cum dixissemus, respondit Venetus se quidem omnia diligenter Gallis renunciaturos, sed quod existimet officium mediatorum non in referendo tantum, quae ultro citroque dicuntur, consistere, sed ad eosdem pertinere omni conuenienti negocium facilius ac plenius reddere, ideo sperare nobisnon fore molestum, si quasdam admonitiones in medium proferat. Inde singula breuiter percurrens: Quoad primum rem per se claram atque ita quidem fieri oportere. Ad secundum ad Gallos quidem principaliter haec non spectare, sed tamen, quod ipsi pro statibus imperii libertatis patrocinium suscipiant, putare constare sibi debere, an forte eiusmodi resolutiones Caesa- ris minus accomodatae sint ad eam, quae statibus competit, libertatem. Osten- sum a nobis recte prorsus Gallis responsum, nec enim teneri Caesarem illis rationem reddere de his, quae ipse cum ordinibus imperii ageret, attamen pro informatione dominorum mediatorum iterum nos contestari Caesarem nunquam in ea fuisse opinione, ut statibus imperii in qualibet imperiali con- sultatione ius suffragii denegaret. Venturos esse deputatos ordiniarios cum solita potestate, quemadmodum in constitutionibus imperii dispositum in- venitur, comparituros deputatos electorum collegialiter, eadem prorsus ratione mandatorios quoque deputatorum principum et ordinum reliquo- rum, habituros plenissimam consultandi, nobiscum concludendi libertatem nosque eorum consiliis, votis, conclusis usuros et non, nisi quae inter [eos] peracta et conclusa essent, cum aduersariis tractaturos. Aliam si Galli ratio- nem extorquere velint, palam fore ipsos non rerum tractandarum securita- tem, sed ordinum secessiones machinari. Tum Venetus: vellem ante sex menses hanc resolutionem captam vobis esse.

Dein ratione electoris Treuirensis, quamvis appareret ulterius nihil replicare posse, tamen, quod nuper insinuatum, ut caussa ipsius inter confaederatos priori loco discutiatur ac tum de maiori libertate ipsi certis reseruatis con- cedenda agatur, saltem spem ostendendam aliquam. Respondimus nos sta- tim de his ad Caesarem retulisse et breui suae maiestatis sententiam expectare. De confaederatis reliquis suo tempore nominandis et clausula illa in primo capite futurae pacificationis ponenda putabat aequum hoc esse sicut etiam de mandato tractandi cum landgrauia Hassiae Gallos contentos esse debere.

Quod ad eam quaestionem attineret, an Galli mandatum habeant assistendi protestantibus circa grauamina, uterque suam operam pollicitus est eam- que cautionem, quae a nobis petita, omnino et diligenter obseruare velle et sua sponte facturos, quamvis non petiissemus. Putabat tamen Venetus Gallos se difficulter ad dandum aliquod responsum cathegoricum ad- igi passuros. Et se nuper etiam hac de re cum Oxenstierna collocutum, cuius opinionem esse negocium hoc facilius, quam nobis imaginemur, com- poni posse; protestantes fore in ipsius parte, si ex parte altera catholici se Gallis permittant, breuem negocii transactionem fore; tollendam esse illam, quae paci Pragensi inserta est, suspensionem ad 40 annos ac perpetua deci- sione talia bona protestantibus relinquenda; et nonnulla alia restare, quae facile componi possint. Tum ego arrepta occasione, ut aliquo modo scruta- rer, quae mens Suecorum esset: ergo, inquam, Oxenstierna venientibus huc ordinariis imperii deputatis etiam ipse venire constituit, id enim negocio omni celerius conficiendo facere videtur. At Venetus: hac ipsa de re cum illo egi, sed respondit a principio minus id sibi graue futurum fuisse, sed cumiam res suas domesticas Osnabrugis constituerint, tum et propter alias caus- sas fieri id amplius non posse. Nimirum apparet, subiunxi ego, Suecos nolle videri, quasi Gallis aliquam concesserint praeeminentiae gradum. Idque verum esse uterque asseruerunt.

Circa punctum assecurationis prolato libro, quo pacificatio Cameracensis continetur, cum locum a nobis allegatum inspexissent, responderunt: Gallos rationem habere non posse, cur strictiora a Caesare pacificationis firmamenta postulare debeant, quam ipsi dare parati sint, sed de his suo loco actum iri. Denique sperare se residentem Romanum, qui pridie Parisiis reuersus esset, noua mandata secum attulisse, ut forte expeditius posthac ad rem ipsam deueniri possit, hocque magis se sollicitaturos a Gallis, ut vel nostrae respondeant propositioni vel sua edant postulata. His ita peractis disces- simus.

Eadem vero die, priusquam nos adueniremus, etiam Hispani suam respon- sionem ad propositionem Gallicam dominis mediatoribus obtulerunt, cuius exemplar vide [634]. Dinstags, den 18. huius, schreiben Ihr Kayserliche

17 Dinstag] am Rande: A Caesare resolutio super cassatione suspensi[vi] effectus amnestiae.