Freitag Freytags, ultimo huius, referiren wir ad Caesarem ob- protocollirte consultation mit denn churfürstlichen und dann weiter, waß vom herrn nuncio de conuersatione cum Gallis habita unß angezeigt wor-den, warauß zu ersehen, daß einmahl kein hoffnung erscheine, mit disen leütten zu einigem tractat zu gelangen, wie übel deßwegen auch die media- tores selbst und sonderlich der Venetus mit inen zefriden und sonderlich der Venetus sein abforderung a sua republica ze sollicitiren getrawet; darauffman zwar der Franzosen vertröstete weitere erclärung erwartten thet etc. [614].

Eodem ad Caesarem wegen der Oostfrießlendtischen exemption [615].

Eodem ad ducem Sauello [616].

Eodem nach Oßnabrukh [617].

Eodem von Oßnabrukh, das die Schweden noch stetigs auff verglaittung der mediatständen verharren, diß vor die einzige remoram propositionis ange- ben, sonsten aber per suos de extirpando papatu comminiren [618].

12 Veneris] am Rande: Mediatores ad Caesareanos super istorum replica contra Gallorum propositionem.

Veneris ultimo huius hora 7. vespertina conuenerunt nos ambo domini mediatores et, quae cum plenipotentiariis Gallicis super nostra replica egis- sent, exposuerunt. Quorum summa est huiusmodi: Aliquoties se eosdem interpellasse, ut mentem suam ad postulata nostra declarare vellent, sed cum longius illos rem extrahere viderent, praeterita die martis iterum a se moni- tos multisque argumentis edoctos huiusmodi prolongationem nulla ratione tollerari posse. Tandem promisisse se die insequenti sententiam suam ad singula aperturos. Venisse igitur die mercurii et verborum adprime parcos paucissimis sequentia exposuisse. Primo omnium curarent ipsi mediatores, ne posthac eiusmodi scripturis inuicem certaretur. Nam et prolungari necessa- rio hac ratione ipsa tractatuum negocia et facile fieri posse, ut nonnulla in scriptis ponerentur, quae aut longioribus disputationibus aut animorum ex- acerbationibus ansam dare possent. Deinde videre se a nobis allegari Caesa- rem diuersis locis et modis statibus imperii licentiam dedisse, ut ad hosce congressus mittere aut venire possint, sed non explicari, cuiusmodi fuerint illae resolutiones; sua igitur interesse, ut sciant, quando, ubi quibusque id modis factum et an statibus cum iure suffragii comparere permissum. Tertio mirari se, quod ipsorum postulatis circa electorem Treuirensem nulla pror- sus ratione satisfacere velimus, cum tamen id ex forma conuentionis prae- liminaris fieri omnino debeat atque, ni fiat, regis sui autoritatem seu reputa- tionem vehementer imminui necesse sit. In conuentione Hamburgensi non solum quoad Treuirensem, sed etiam quoad reliquos electores promissos saluos conductus pro ipsorum deputatis. Quemadmodum ergo verbi gratia electori Coloniensi liberum sit nihilominus ipsumet venire vel suos mittere, ita hoc ex identitate rationis Treuirensi quoque liberum esse debere. Et vero a se hoc unice intendi, ut conuentus ordinum legitimi sint, quod quidem in collegio electorali fieri nequeat, nisi ipse quoque Treuirensis ius comparendi pro se habeat. Quarto se quidem libenter suos confaederatos nominare et, quam ipsorum caussa satisfactionem exposcant, declarare velle, sed quia bellum adhuc maneat nihilque de pace tractari caeptum, facile euenire posse, ut progressu temporis aliqui confaederatorum suorum in partes Cae-saris aut vero, qui nunc a Caesare stant, in regis sui partes transeant. Itaque ne postea noua suboriatur difficultas, satius fore prius de summa rerum, quae ipsos principales concerneret, agere, confaederatorum autem se postea caussam, quo se loco offerret, acturos et hos, qui tum essent, nominaturos. Cupere illos tamen a nobis intelligere, an speciale mandatum habeamus etiam cum landgrauia Hassiae, ut quae inter praecipuos confaederatorum numeretur, tractandi, an vero ad hanc rem generali tantum a nobis exhibito mandato vellemus insistere. Postremo ipsos aegerrime tulisse, quod in puncto assecurationis ordinum quoque Galliae assensum postulauerimus, rem hanc prorsus nouam. Regnum Galliae absoluto statu monarchico con- stitui, quo non eadem, quae in imperio, rerum gerendarum ratio sit. Sed posse de hoc puncto suo tempora agisuo tempore agi nec se abnuere, quin conclusa iam pace conueniens assecuratio ex parte regis christianissimi fiat.

Domini mediatores hanc declarationem, cum nihil, quod ad substantiam ne- gocii principalis pertineret, adiungi viderent, molestissime se tulisse dicebant. Itaque statim ad singula respondisse. Et Venetum quidem deprompta ex sinu nostra scriptura caepisse oppositiones nostras uberiori stylo conscriptas commemorare. Et primo quidem, quod ad status imperii attineret, posse a nobis dici declarationes Caesaris a nobis allegatas publicas esse omnibus- que imperii ordinibus cognitas. Inter quos cum multi sint, quos Galli inter suos numerare velint confaederatos, dubitare non posse, quin ab his de sin- gulis penitissime sint informati. Itaque frustraneam esse hanc inquisitionem. Deinde iam aliquot menses effluxisse, cum ordines imperii inuitauerint et vero protestati etiam fuerint se diutius expectare nolle; debere huismodi excusationibus aliquando finem imponi et dici aperte, an nunquam nisi omni- bus praesentibus ne incipere quidem tractatus velint. Quod ad electorem Treuirensem attinet, responsum quicquid sit circa saluos conductus, tamen certum esse nihil in ea conuentione de liberatione Treuirensis actum, ergo Gallos eam ex contractu postulare non posse. Sin vero ex conuenientia ratio- nis id euincere velint, iam a nobis ostensum nec rationi nec exemplis hoc consentaneum esse. Qua instantia cum Galli se quasi constrictos animaduer- tissent, hoc solum ingeminasse, inciuile fore, quod nullam omnino spem eius liberandi ostendere velimus, saltem in progressu caussae aliquid sperandum proponi debere, adeo ut circa hoc punctum flaccescere visi sint. Circa ea, quae ratione confaederatorum dicebant, se ostendisse ipsos nobis caussam, ut hoc postularemus, dedisse. Nam cum saepius praetenderint rationem suorum confaederatorum haberi ipsorumque caussis satisfieri oportere hacque ratione se excusarint, quod ad tractatus principales descendere prius neque- ant, iure a nobis postulatum, ut palam facerent, qui illi sint et quid petant. Ratione dominae landgrauiae vero se a nobis aliquam declarationem ex- spectare. Quod postremo ad assecurationis modum attineret, rem nondum in eo esse, ut Caesareani aliam admittere formam se nolle dixerint, sperare se hanc quaestionem absque difficultate expediri posse nec opus fore multam hic mouere difficultatem.

Sed vero cum in his omnibus nihil, quod ad ipsorum tractatuum principa- lium substantiam pertinere possit, comprehendatur, cupere se a Gallis intelli- gere, quid nomine regis sui a Caesare et imperio uniuerso postulent sibique fieri velint, nam in hoc rerum summam totiusque negocii caput consistere. Et quidem hoc loco postulata ipsorum necessario in chartam coniicienda fore, ut sciatur testato, quid utrinque petatur aut concedatur, rationum mo- mentis, quae una vel altera pars allegaret, mediatorum fidei commissis, quae ipsi postea, prout necessitas exigeret, ad utramvis partem oretenus deferre possent. Hic cum diu contra ipsos arietassent illique seorsim collocuti diuersa quaedam sed neutiquam vel sibi vel inter se constantia proferre caepissent, tandem illos prorsus conticuisse, adeo ut sibi necessum fuerit manum de tabula tollere, calamum abiicere et negocium totum abrumpere. Hanc totius cum Gallis habitae conuersationis summam, quae omnia illi multo paucioribus, quam hic commemorarentur, verbis exposuerint.

Dolere se quidem et vehementer sibi molestum esse, quod pleniorem a Gallis declarationem extorquere non potuerint. Noluisse tamen se officio suo deesse, quin omnia fideliter ad nos referrent, ut de singulis tanto plenius suam Caesa- reanam maiestatem informare possimus. Et sperare se suam maiestatem per- specturam nihil a se omissum, quod quidem ad officium suum pertinere posset. Nos seorsim paulisper collocuti in hunc modum respondimus: Magnam nos debere gratiam dominis mediatoribus, quod nos de iis, quae cum Gallis egis- sent, edocere atque simul laborem circa singula adhibitum explicare volu- erint. Etsi vero, quae a Gallis reposita, facillimo negocio refutari possint et maximam partem per ipsosmet mediatores solidissime confutata fuerint, ta- men nostri officii esse, ut primo omnium hac de re cum deputatis electorum et statuum imperii conferamus et consilio unanimiter capto dein, quae opus videbuntur, peragamus. Quare a nobis peti, ut pro sua humanitate graue sibi esse non patiantur hanc nos inire consultationem, priusquam ad determina- tam aliquam responsionem deuenire possimus. Interea tamen per modum discursus et sine ulla obligatione saltem, ut ipsi mediatores iniquitatem eorum, quae ab aduersariis obiiciantur, tanto melius perspicere secumque ruminari queant, nos ad singula aduersariorum pauca quaedam reposituros. Et primo facile nobis cum illis conuenire abstinendum 〈posthac〉 literariis con- certationibus fore. Nunquam enim hanc nobis mentem fuisse, ut ad modum iudiciorum libellis inuicem depugnaremus. Et si Galli propositionem ad pacis media adcommodatam a principio edidissent, nunquam nos ad conscri- bendas replicas processuros fuisse. Semper petiisse nos et adhuc petere, pro- ponant postulatorum suorum capita, idem a nobis factum iri. Concertaturos nos oretenus, donec, quomodo unum alterumve in formam capitulationis redigendum sit, conuentum fuerit. Secundo, optime replicasse dominos mediatores circa status imperii, nam declarationes et resolutiones a Caesare factas in conuentu electorum anno 1636, in comitiis generalibus anno 1641, in diaeta Francofurtensi hoc anno publicas et notorias esse et haud dubie in notitiam Gallorum deuenisse, quod ex ipsorum ad ordines imperii literispateat ipsos easdem pro fundamento suarum inuitationum allegasse. Rem tamen, ut compendio omnia dicamus, eo iam deductam, ut tota illa ordinaria deputatio Francofurto Monasterium transferri debeat. Nec habere Gallos caussam de iure suffragii sollicitos esse. Caesarem hoc ius ordinibus nun- quam negasse. Perpetuam in conuentibus imperii constare obseruantiam, qua ratione in deliberationibus et consultationibus rerum ad imperii statum pertinentium inter Caesareae maiestatis legatos et ordines procedendum sit, eam hic quoque obseruatum iri. Legatorum Caesaris esse caussas proponere ad consultandum, de his per collegia ordinum auditis singulorum votis deli- berari solere, consilium dein, quod capiendum iudicent, legatis Caesaris pro- poni, re denique utrinque mature satis examinata et conclusa ad legatos spectare, ut executioni singula mandent. Siue igitur omnes ordines siue depu- tatio aliqua ordinum compareat, nihil hoc ad Gallos pertinere, sed contentos ipsos esse debere, si ordines non ut singuli sed ut uniuersi per certam ali- quam et legibus imperii definitam deputationem hic comparere malint, cum in ipsorum hoc libertate per omnia constitutum sit et inique facturi sint Galli, si hoc praecise exigerent, ut omnes comparere deberent. Si enim ordi- nes Galliae una cum regiis plenipotentiariis hic comparere haberent et prop- ter difficultatem tanti numeri vel etiam sumptuum magnitudinem certos tantum ex suo corpore deputare vellent, omnino aequum putaturos dictos plenipotentiarios, ut eiusmodi deputationem admittere deberemus, cum nostrum non sit ordinibus Galliae legem praescribere. Ergo idem contra se a nobis postulari minus inique ferre nec ordines imperii ordinibus Galliae loco inferiore censere debebunt. Sin pergant omnium in uniuersum exigere praesentiam, iam sole clarius elucescere, quod pacem tractare nulla ratione cogitent, cum manifestum sit hoc miserrimo Germaniae statu nunquam omnes ordines una conuenire posse.

De electore Treuirensi mirari nos, quod tam pertinaciter eius liberationem vel translationem urgeant, cum nobis abunde constet a consilio regio man- datum, ut ista difficultate non obstante ad pacis tractatus descendere debeant. Accepisse nos etiam Roma eius rei testimonium. Scribere enim oratorem Caesareum 11. huius cardinalem Bichium affirmasse plenipotentiariis Gallicis omnino iniunctum, ut nihilominus progrederentur. Et recte per dominos mediatores ipsis obiectum, quod in tractatione praeliminarium Hamburgi nihil omnino de liberatione electoris Treuirensis actum aut conuentum sit, ut ius petendi ex contractu non habeant nihilque ipsis restet, quam quod ex conuenientia quadam rationis id flagitare videantur. Nos autem satis superque ostendisse hactenus postulationem hanc omni rationi et communi gentium usui contrariam esse omnibusque destitui exemplis. Prae- tendere Gallos captiuitatem huius electoris praecipuam sibi caussam belli fuisse. Igitur iure eius liberationem peti non posse, nisi prius de caussis, ob quas in captiuitatem deuenit et hactenus detentus fuit, disceptatum ac trans- actum fuerit. Exemplo sit Philippus landgrauius Hassiae

Philipp I. (1504–1567), Landgf. von Hessen 1509.

, quem, etsi ipsiusgener Mauritius Saxoniae dux

Moritz (1521–1553), Hg. von Sachsen 1541, Kurfürst 1547, vermählt seit 1541 mit Agnes von Hessen (1527–1555), Tochter Landgf. Philipps.

 hac praesertim caussa bellum Caesari Carolo quinto et Ferdinando Romanorum regi

Ferdinand I. (1503–1564), Kg. von Ungarn und Böhmen 1526, röm. Kg. 1531, Kaiser 1558.

 anno 1552 mouerat, in congressu Patauiensi

Zu den Passauer Verhandlungen vgl. K. Brandi, Passauer Vertrag und Augsburger Religionsfriede.

 non prius libertati restitutum constat, quam ipse postulatis Cae- sarum satis se facturum spopondisset ac literis reuersalibus obedientiam pollicitus esset, gener item ipsius exercitum omnem exauctorasset ac loca hinc inde occupata restituisset ad diem utrinque conuentorum executioni praefixum, 12. scilicet Augusti. Eandem hoc loco rationem esse. Igitur idem statuendum ius fore. Nec obstare imaginationem Gallorum, qua dicant peri- clitari hic regis sui reputationem. Nam et ad Caesarem pertinere, ut nihil ipsius auctoritati aduersum committamus. Eam utique ante omnia saluam esse oportere, quod fieri non possit, si principem sibi rebellem pace nondum facta dimittere cogeretur. Implicatam deinde ipsius translationem ad locum tertium plurimis difficultatibus, neminem enim repertum iri ex statibus im- perii, qui onus hoc in se recepturus sit cum obligatione pace non conuenta ipsum in Caesaris manus restituendi. Argumentum autem illud, eo absente conuentum electoralem legitimum non esse, vanius esse, quam ut refutatione egeat. Nullibi enim legibus aut moribus cautum uno electorum principumve ob rebellionis aut perduellionis vel aliud crimen carceri mancipato reliquos legitimum iustituere conuentum non posse. Hoc modo omnis conuelleretur cuiuscunque rei publicae status.

Ad haec cum domini mediatores interpellarent Gallos sibi videri non tam perseueranter ut antea huic postulato inhaerere, sed nonnihil remissius agere et, saltem in progressu negocii ut aliquomodo sibi condescendatur, rogare, respondimus id in Caesaris positum arbitrio. Si progrediente pacis tractatu Galli ostenderint aequis conditionibus negocium illud Treuirense componi posse, Caesarem suis partibus non defuturum.

Quoad confaederatos equidem admiratione dignum, quod Galli ad eorun- dem nominationem deuenire nolint et iam hoc caput ad ipsum tractatum remittant atque, ubi prius de partium principalium conuentione actum fuerint, successiue singulorum nomina et caussas exponere se velle dicant, cum hactenus in omnibus suis declarationibus seu voce seu scripto prolatis semper satisfactionem suorum confaederatorum in ore habuerint atque adeo professi fuerint se non nisi coniunctim cum ipsis de pace nobiscum acturos. Igitur ipsos in caussa esse, quod nos fuerimus coacti postulare, ut diserte, qui illi sint et quid ipsorum nomine praetendant, edisserant. Quodsi adhuc ipsorum mens sit nihil de pace tractanda prae manibus sumere nisi coniuncti cum ipsis confaederatis, inique ipsos agere, quod eosdem adhuc nominare nolint. Quin hoc ipso darum fieri, cum nulli aut vix unus alterque confaederatorum adsit, illos omnino nullam pacis faciendae intentionem habere. Caetera et nos eiusdem esse sententiae et semper fuisse tractari anteomnia componique caussam principalem quoad ipsum Caesarem imperium- que ex una et regem Galliarum ex altera parte debere, tum deinde suo loco et ordine ad caussas utrinque confaederatorum et adhaerentium deueniendum. Et posse forte hoc loco ad precauendas ambiguitates eandem adhiberi cau- tionem, quod in tractatu Madritensi reperitur, ubi statim in principio, cum diceretur pacem inter utrosque reges eorumque faederatos esse debere, adii- ciuntur haec verba: ’eos scilicet, qui inferius ab utrauis parte nominabuntur et non aliter‘ etc. Quod autem Galli dicunt posse durante tractatu uni vel alteri parti plures accedere aut decedere faederatos, id captiosum esse et animum ipsorum prodere, quo hac maxime caussa omnium ordinum praesentiam requirunt, quod magnam ex ipsis partem suae confaederationi denuo innec- tere se posse sperent ac id omnino tentare decreuerint. Sed hac de re latius nos alibi locuturos. De potestate nostra mandatisque cum landgrauia Hassiae tractandi non esse, cur solliciti sint; iam pridem, cum de priorum plenipoten- tiarum validitate disputaretur, a nobis dictum nos a Caesare sufficientia man- data et instructiones habere, quomodo cum ipsa et aliis eiusmodi ordinibus tractare debeamus in ipsius vel ipsorum liberrima potestate relinquentes, an de rebus suis vel immediate nobiscum tractare vel cum Gallis conuenire velint. Nullo praeter hoc alio speciali mandato nobis opus esse, clausulam tractandi cum faederatis Galliae nostro mandato insertam, id publicatum, ut sufficientes ad quosvis tractatus legitimati simus.

Postremo de assecuratione tractandorum quaestionem primum ab ipsis Gal- lis, non a nobis motam fuisse eaque caussa dixisse illos ordines imperii omnes adesse debere, quod tractatio cum Imperatore solo inita sat firmitatis habi- tura non videretur. Si igitur huius capitis conuentionem usque ad tractatuum conclusionem differri posse putant, quod et nos semper obtendebamus, lucu- lenter apparet falsam fuisse caussam aduocandis ordinibus, sed hoc duntaxat eapropter inuentum, ut tractationem prolongare possent. At vero quod nos iure quodam talionis parem quoque confirmationem ab ipsis ordinibus Galliae postulauimus, aegre ferre nec possunt nec debent. Nec plus iuris rex christianissimus in Caesarem et imperium quam Caesar in Galliam habet caussaeque plures sunt, cur ita et non aliter postulare debuerimus. Contentos tamen nos esse, ut capitulum hoc usque ad locum suum proprium differatur; si dein Galli modum aliquem securum nobis ostenderint, fore, ut nomine Cae- saris quoque conueniens desuper sequatur declaratio. Cum autem haec omnia nihil ad rem ipsam faciant, vehementer nos dolere, quod contemptis domi- norum mediatorum solidissimis admonitionibus plenipotentiarii Gallici ne minimum quidem verbum, quod ad pacis componendae media spectare posset, protulerint. Semper et ubique ipsos amplissimis verbis inclinationem regis, reginae et totius Galliae ad pacem celebrare, sed quotiescunque ad rem deueniendum fuerit, resilire et animum ab hoc negocio alienissimum pro- dere. Si ipsi se explicare nolint, nobis perfacile fore capitula omnia, quibus pacem fieri desideret Caesar, proponere, modo certi simus ipsos postea de iis acceptandis aut enucleandis et transigendis serio in disceptationem nobiscumdescendere velle. Equidem si christiani, si catholici esse velint, debere ipsos miserrimum Germaniae, imo totius christianitatis statum oculis pietatis in- tueri, conscientiam suam examinare et in memoriam reuocare, quam grauem aliquando diuinae maiestati reddituri sint rationem ob tantas clades, quibus catholica religio non solum per totam Germaniam sed etiam per reliqua Europae regna in maximum adducta est discrimen. Excreuisse enim Sueco- rum et asseclarum potentiam eo usque, ut vix omnibus Europae catholicis principibus possibile sit futurum ipsis resistere. Cogitandum esse, si pace inter Danos Suecosque inita militem omnem in Germaniam transporta- uerint reliquosque sectarios per imperium sibi adiunxerint, tam potentes et tremendos coituros esse exercitus, ut his Galli nulla ratione pares sint futuri, sed coacti permittere, ut omnia pro lubitu agant ferantque ac demum ipsimet Galliae iugum seruitutis imponant. Certe iam Suecos palam iactare se intra biennium papistas omnes imperio eiecturos atque eiusmodi sermones Osna- brugis spargi, quemadmodum nostri collegae hodie ad nos perscripserint.

Hunc sermonem excepit Venetus dicens sibi quoque dudum hanc incidisse cogitationem, itaque se et dominum nuncium Parisios admodum sollicite scripsisse commemoratis omnibus periculis, quae non solum Germaniae sed et ipsi Galliae et Italiae hinc metuenda essent, ac vehementer admonuisse, ut quam citissime pacem iniri curent.

Postremo repetita nobis fuit superius facta reseruatio, quod haec tantum familiaris informationis ergo dixerimus et post habitam cum electoralibus deliberationem plenius ad omnia respondere velimus. Interea nihil ad Gallos deferri necesse esse. Facile acquieverunt domini mediatores caeperuntque dein de istorum plenipotentiariorum perpetua discordia mentionem facere nullamque spem esse, quamdiu una sint, quicquam circa pacis negocium cum ipsis expediri posse. Suecos propositionem suam accuratissime con- scriptam habere et promptos fuisse huc venire, ut de die et modo, quibus utrinque ad propositiones extradendas procedi deberet, conuenire cum Gallis possint. Sed his non placuisse inter caeteras hac etiam caussa, quod inter se minus consentirent. Rescriptum a senatu regio alterutrum reuoca- tum iri, et credere se Auausium, sed interea subdubitandum, ne Mazzarinus utrumque remanere velit, donec dux Longauillanus

Henri d’Orléans, duc de Longueville.

adueniat. Nam Mazza- rinum abhorrere ab amicitia Auausii nec fidere multum ipsius ingenio. Ser- uientum, quod nullo eminentiori officio apud curiam donatus esset, cum dignitate Parisiis viuere non posse. Siue igitur uterque remaneat, nihil cum ipsis componi posse, siue alteruter abeat, eum, qui remanet, absque mandato futurum, donec Longauillanus superueniet, cum id mandatum, quod nunc habent, diserte in duos simul cooperantes conceptum sit.