Montag Darauff anttwortt er

Velen auf das Schreiben vom 21. April.

vom 22. huius, verstehets uff eine neutralitet und helts uff 4 oder 5 meil unrathsamb, vermeint, in omnem euentum sollt mans uff 10 meil extendiren, damit käme Dorsten und Mep- pen

Dorsten an der Lippe, kurkölnische Festung im Vest Recklinghausen. Meppen, Festung an der Ems im Niederstift Münster.

 auch in sicherheit etc. [236].

Wir berichten ine aber hinwider vom 25. huius, daß es den verstand nit hab zu einer neutralitet, sondern allein zu gemeldter befreyung, in wölcher daß marchiren in casu necessitatis wol köndte außgenommen werden, mit be- gehren seines fernern guettachtens [237].

32 Lunae] am Rande: Expositio obiectionum contra plenipotentiam Gallorum.

Lunae 25. huius ego et dominus comes conuenimus dominos interpositores, qui una erant in domo ipsius domini nuncii, ipsis exposuimus nostras diffi- cultates circa plenipotentiam Gallicam sequenti propositione oretenus pro- lata:

Illustrissimi et Excellentissimi Domini. Cum nuper facta nobis plenipoten- tiae Gallicae copia aliis tum distracti negociis mentem nostram, quid scilicet nobis circa valorem et robur eiusdem videretur, statim aperire non potueri- mus atque insuper necesse nobis fuerit ea de re cum suae Caesareae maie- statis legatis Osnabrugum destinatis conferre, petendum ab Illustrissima Vestra Dominatione Vestraque Excellentia nobis videmus, ut ne tantillum quod intercessit morae aegre tulisse velint. Res est de qua agitur haud exigui momenti et quae multa ac magna consideratione opus habeat. Sunt enim plenipotentiae et mandata legatorum quasi quaedam fundamenta et fulcra, quibus uniuersa pacis communis structura imponi atque superstrui debet, quae quidem firma ac solida exaedificari nequit, nisi et illa prius fide- liter et circumspecte iacta esse constet. Re igitur cum quibus oportet dili- genter ponderata, priusquam negocium ipsum pacis aggrediamur, tria nobis puncta circa regis christianissimi legatorum plenipotentiam expendenda esse videntur.

Et primo quidem animaduertimus totum instrumenti contextum sub nomine, persona et subscriptione regis directe factum et descriptum esse nulla prorsus pupillaris aetatis vel administrationis tutelaris mentione facta, cum tamen notorium sit rege in pupillari aetate subque tutorum auctoritate constituto nullum administrationis actum nisi tutorum auctoritate gestum valere posse. Et vero legitime constare debet actum tali auctoritate gestum esse, quod quidem ex ipso plenipotentiae instrumento probari posse nobis minime videtur. Etsi enim illa verba adiiciantur ’par l’aduis de la reyne regente‘ etc., tamen, praeterquam a rege in pupillari aetate constituto pro- feruntur, consilium illa denotant, non auctoritatem. Nec etiam regina ipsa nec caeterorum administratorum quisque nomen suum subscripsit. Dicant fortasse plenipotentiarii Gallici hanc esse consuetudinem et stylum curiae regiae tempore minorennitatis regis atque ita sub praedefuncto rege, cum adhuc in minoribus constitutus esset, obseruatum fuisse. Sed ista consuetudo in iis tantum rebus locum habere videtur, ubi in ipsa Gallia cum statibus, ordinibus et subditis regni agitur, quibus forma administrationis ignota esse non potest et in quam ipsa voluntate parendi consensisse praesumuntur. In iis vero, quae cum exteris geruntur, non ad usum cuiusque regni, sed ad ius commune et gentium respiciendum esse neminem credimus negare posse. Sane non desunt haud contemnendae auctoritatis iurisconsulti, qui expresse doceant regem, qui eius est aetatis, quae maturitatem iudicii non habet, pacem facere non posse, hoc enim casu remanente quidem in regis patrimonio ipso imperii iure seorsim considerato, exercitium tamen administrationis penes populum aut cui id populus commiserit esse. Et merito. Cum enim pacis exsecutio non tam regem quam populum uniuersum concernat nec sine maximo singulorum damno subditorum frangatur, omnino rationi con- veniens est ea cautione in huiusmodi negotiis gerendis progredi, ut ne in regis arbitrio sit post finitam tutelam solo minorennitatis obtentu excussa pace ad bellum redire. Exemplum huius rei perillustre habemus, quando interCarolum V. Caesarem

Karl V. (1500–1558), Erbe der burgundischen Länder 1506, selbständig 1515, Kg. von Spanien 1516, Kaiser 1519, dankt ab 1555/56.

et Franciscum I. Galliarum regem

Franz I. (1494–1547), Kg. von Frankreich 1515.

 pax inita fuit Madriti anno Domini 1526

Frieden von Madrid 1526 I 14 (Druck: J. DuMont, Recueil II S. 112).

; ibi enim, cum rex quasi capite minutus valide transigere non posse videretur, ab eius matre, domina Aloysia

Luise (1476–1531), Tochter des Hgs. Philipp I. von Savoyen, verheiratet 1487 mit Charles d’ Orléans (1459–1496), comte d’Angoulême.

 duce Sabaudiae, quam ille, antequam ad bellum Italicum proficisceretur, regentem et administratricem regni constituerat, oratores cum mandatis et pleni- potentiis ab ipsa tanquam regente expeditis et quidem a curia parlamenti ut loquuntur verificatis [adfuerunt]. Quod claro nobis argumento fuerit con- suetudinem illam nec perpetuam nec extra regni fines extendendam esse.

Secundo: Adducuntur quaedam in proemio ad caussam et iustificationem belli pertinentia, ubi nonnullis in hanc sententiam praemissis per illa verba ’le- quel ayant ésté contrainct de prendre les armes‘ etc. diserte asseritur regem defunctum iustis et toti mundo cognitis caussis ad bellum gerendum com- motum fuisse. Cum autem in Caesaris regisque catholici mandatis nihil om- nino tale reperiatur, non quod iustitiam bellorum a se gestorum coram aequo iudice propugnare nequeant, sed quod in eiusmodi instrumentis contentio- sae disputationi caussam dari nollent, sane perspicuum omnibus est haud mediocriter laesum iri honorem Caesareum regiumque, si ad talem publice exhibitam plenipotentiam in tractatus de pace descendere necesse haberent. Aequum igitur erit, ut, quemadmodum ab his regis christianissimi honori et existimationi parcitum est, pariter ab aduersa parte horum quoque honori et existimationi parceatur. Considerandum enim Vestrae Illustrissimae Domi- nationi Vestraequae Excellentiae relinquimus, quid futurum existiment, si Caesar reuocato a nobis mandato aliud submittat inserta aliqua praefatione, quam iniquis modis bello petitus ipse diuusque eius pater

Ferdinand II. (1578–1637), Erbe der innerösterreichisch-steiermärkischen Länder 1590, selb- ständig 1595, Kg. von Böhmen 1617, Kg. von Ungarn 1618, Kaiser 1619.

fuerit, quanta necessitate compulsi ad arma deuenissent, ut imperium, se suaque omnia defenderent aduersus vim iniustam. Plenipotentiae et mandata instrumenta publica sunt, quae in omnium oculos notitiamque incurrunt, nemo hac ratione iniustitiae aut violentiae notam vel infamiam sibi a praesenti et posterorum nostrorum aetate imputari aequo animo tulerit.

Tertio: Videtur regis christianissimi legatis plenipotentia ad tractandum et concludendum pacem dari nulla nisi coniunctim, praesentibus et adstantibus Galliarum confaederatis non solum diserte expressis, sed etiam generaliter omnibus vel in imperio vel in Italia constitutis. Quo quidem loco duo nobis consideranda veniunt. Prius est, quod inter istos faederatos Caesari cum ducissa Sabaudiae

Christine de France (1606–1663), Tochter Kg. Heinrichs IV., verheiratet 1619 mit Hg. ViktorAmadeus I. von Savoyen (1587–1637), Regentin für ihren minderjährigen Sohn Karl Emanuel II. (1634–1675).

aliisve Italiae principibus sicut etiam cum Hollandis bel-lum non sit nec igitur caussam habet cum his de pace agendi aut eosdem tanquam regis christianissimi socios ad communes tractatus contra se admit- tendi. Atque idcirco, si plenipotentiarii Gallici his semotis aut absentibus potestatem tractandi non haberent, videri possunt sufficienti mandato in- structi non esse. Posterius est, quod allegata ordinum imperii cum rege chris- tianissimo confoederatio seu colligatio, de qua tamen Caesareae maiestati non constat, eiusdem dignitati et auctoritati directe repugnat. Videretur enim Caesar acceptando talem plenipotentiam tacita quadam confessione etiam con- faederationem inter ordines imperii et regem christianissimum, quemadmo- dum allegata est, approbasse, quod quidem salua maiestate sua, salua aurea bulla, salua capitulatione Caesarea, saluis imperii constitutionibus facere nec potest nec debet. Sane inter plurimas pacis cum regibus Galliarum conuentio- nes nullam eiusmodi clausulam plenipotentiarum instrumentis antehac adiec- tam fuisse notamus. In ipsis quidem pacificationum formulis, quae circa unius alteriusve partis socios aut faederatos fieri oporteret, saepius cautum legimus. sed ista non nisi habito utrinque partium consensu processere. Unde in praeal- legata Madritensi conuentione statim in principio haec verba leguntur: ’en- semble leurs amis, alliez et confédérez, qui par commun consentement dudits [!] signeurs empereur et roy seront particulièrement dénommez et spécifiez et non autrement‘. Quae cum ita sint, rogamus Illustrissimam Vestram Dominatio- nem Vestramque Excellentiam, pro insigni sua prudentia cum regis christia- ssimi legatis agant, ut perspecta nostrorum postulatorum aequitate cogitent, qua ratione his remedia adferri planiorque via ad inchoandos negotii principa- lis tractatus sterni queat. Possumus enim confirmare sacram Caesaream maie- statem nihil potius habere, quam ut remotis omnibus difficultatibus atque dubitationum caussis mature, syncere, tuto et quemadmodum publica fide agentibus conuenit ad summam negocii propositi progredi liceat.

Ad hanc propositionem dominus nuncius, cum leuiter primas loquendi Veneto detulisset, facta breui dictorum recapitulatione Italico sermone re- spondit: Satis superque se intellexisse, quae circa plenipotentiam Gallicam desideraremus, nec intermissuros omnia fideliter Gallis significare cumque iis agere, ut quod rationi consentaneum fuerit praestent. Sperare tamen se haud graue nobis futurum, si et ipsi, quae ad singula dici posse viderentur, nobis familiariter exponerent, non quod postulata nostra, quae quidem bene considerata iustisque rationibus niti viderent, refutare cupiant, sed ut ali- quanto clarius expensis utrinque rerum momentis constare possit, quomodo haec de legitimatione disputatio utriusque partis bona venia finienda esse videatur. Et primo, quod ad stylum sub nomine et persona regis attineret, videri sibi huic difficultati satis prouisum iri, si ratificatio eorum, quae de pace conuenta erunt, non solum sub nomine regis sed etiam ordinum regni Galli- arum expedienda promittatur, id quod et legatis Hispanicis placuerit. Deinde Gallos dicere huiusmodi stylum iam a mille annis, quoties casus aliquis mino-rennitatis regiae interuenisset, obseruatum fuisse, ubi et quandocunque cum exteris aliquid publico nomine agendum fuerit, unde colligi possit ipsos ex hoc quidem capite nullam immutationem suae plenipotentiae admissuros. In secundo puncto videre se obstaculum, quo nisi sublato longis et acerbis disputationibus ansam datum iri negare omnino non possint, nec enim se ignorare, quam iustas Caesar caussas pro se allegare possit. Itaque operam daturos, ut remedium conueniens inueniatur. In tertio autem puncto prio- rem difficultatem nobis haud attendendam fore, satis constare Caesari cum ducissa Sabaudiae caeterisque Italiae statibus, item cum Hollandis bellum non esse, sed plenipotentiam Gallicam non tantum cum Caesare verum etiam cum Hispanis tractandi potestatem continere, ad quos proprie ista clausula spectare videretur. De ordinibus vero imperii putare se Caesarem accep- tando plenipotentiam Gallicam cum his ibi allegatam colligationem appro- basse censeri non posse. Aliud enim esse admittere illos tanquam faederatos, aliud adprobare faedus. Hanc enim quaestionem, an iure vel iniuria cum Gallis se coniunxerint, ad ipsos tractatus pertinere, ubi Caesarem impe- ditum non iri, quae ad ius maiestatemque suam tuendam facerent, allegare. Iam autem a Gallis reponi posse ordines imperii secum faederatos admitti debere per tractatus praeliminares decisum esse.

Nos ad singula respondimus, et primo quod ad formam contextus attineret, constare oportere stylum istum antehac cum exteris obseruatum et accep- tatum fuisse. Etsi enim sciamus in renouanda neutralitate super comitatu Burgundiae

Vertrag von Paris 1610 XII 10 (Druck: J. DuMont V 2 S. 153ff), ratifiziert durch Ehg. Albert (1559–1621) und die Infantin Isabella Clara Eugenia (1566–1633) als Regenten der Niederlande 1611 I 20, durch Frankreich 1611 II 1.

post mortem Henrici quarti

Heinrich IV. (1551–1610), Kg. von Navarra 1572, Kg. von Frankreich 1589.

 eandem formam fuisse adhibitam, tamen casum illum a praesenti plurimum differre, nam et bellum tum tem- poris inter Galliae et Hispaniarum coronas fuisse nullum et renouationem illam non fuisse nouam conuentionem, sed iam pridem initae prorogationem ideoque minoris praeiudicii. Nunc autem cum maius praeiudicium vertat, maiori etiam cautela opus esse. Quod autem ratificatio sub nomine et con- sensu statuum regni expedienda offeratur, id quidem respuendum non videri, sed tamen securos nos interea de tractantium potestate reddi opor- tere. In secundo puncto libenter nos intellexisse dominos mediatores pon- dus et grauitatem nostrae oppositionis attendere. Sane Caesareae maiestati integrum non esse tanto suae caussae praeiudicio ad tractatus descendere. Posse iustitiam caussae Deo utrinque committi. Si pacem inire cupiant Galli, contentos esse oportere, ut de iis tantum, quae ad componendas discordias proprie spectant, agatur. In tertio dare nos interpositorum sollicitudini, quod clausulam istam benigne interpretentur, sed tamen nobis de mente Gallorum, quam illi futuro tempore vel etiam in his ipsis tractatibus super interpretatione istius clausula allaturi sint, non constare. Nobis omnino adlaborandum, ne ista occasione Caesareae maiestati directe vel indirectepraeiudicium aliquod obiiciatur. Simultaneam istam coniunctionem eorum statuum, cum quibus controuersia armata non est, Caesaris partes summ- opere grauare ideoque admitti non posse. Conuentionis praeliminaris eum sensum non esse, de saluis conductibus ibi actum, non qua forma et modo ad tractandum admitti debeant. Rem in eo verti, ut Gallicis plenipotentiariis nostrae oppositiones exponantur. Si eam dederint ad singula declarationem, quae tollerari et ad quam salua Caesaris maiestate citraque praeiudicium in tractatus descendi possit, a nobis quoque nihil nisi quod rationi consen- taneum sit expectandum fore.

Super his cum paulisper sermones miscuissemus, dominus nuncius singulas nostras oppositiones sumto calamo breuiter notauit seque statim de his cum Gallis communicaturos receperunt. Sub finem adiecit Venetus id nobis quoque significare se posse, Gallos nihil habere, quod nostrae plenipotentiae obiicere cupiant. Itaque discessimus comitante nos domino nuncio, Veneto autem in conclaui remanente.