In nomine sacrosanctae et individuae trinitatis, amen.
Präambel
[≙ IPM] Notum sit universis et singulis, quorum interest aut quomodolibet
interesse potest, postquam a multis annis orta in Imperio Romano dissidia
motusque civiles eo usque increverant, ut non modo universam Germaniam,
sed et aliquot finitima regna, potissimum vero Sueciam Galliamque ita
serenissimum et potentissimum principem ac dominum, dominum
archiducem Austriae, ducem Burgundiae, Brabantiae, Styriae, Carinthiae,
Carniolae, marchionem Moraviae, ducem Luxemburgiae, Superioris ac
Romani Imperii, Burgoviae ac Superioris et Inferioris Lusatiae, dominum
Marchiae Sclavonicae, Portus Naonis et 16 Salinarum] In IPO-NS, IPO-KRS Salinarum etc.
suis foederatis et adhaerentibus ex una et serenissimum ac potentissimum
principem ac dominum, dominum Gustavum Adolphum, Suecorum,
et Careliae, Ingriaeque dominum, inclytae recordationis, et regnum Sueciae
eiusque foederatos et adhaerentes ex altera parte, deinde post eorum e vita
decessum inter serenissimum et potentissimum principem et dominum,
etc. regem, archiducem Austriae, ducem Burgundiae, Brabantiae, Styriae,
ac Inferioris Silesiae, Württenbergae et Teckae, principem Sueviae, comitem
Habsburgi, Tyrolis, Kyburgi et Gorritiae, landgravium Alsatiae, marchionem
Sacri Romani Imperii, Burgoviae ac Superioris et Inferioris Lusatiae, 30 Salinarum] In IPO-NS, IPO-KRS Salinarum etc.
et adhaerentibus ex una et serenissimam ac potentissimam principem ac 34 dominam] In IPO-NS dominam etc.
parte, unde multa christiani sanguinis effusio cum plurimarum provinciarum
desolatione secuta est, tandem divina bonitate factum esse, ut utrinque de
pace universali suscepta sit cogitatio in eumque finem ex mutua partium
quinta [15.] stylo veteri Decembris anno Domini millesimo sexcentesimo
quadragesimo primo [1641] initaKsl.-schwed. Präliminarvertrag, Hamburg 1641 Dezember 15/25 (Druck: Meiern 1, 8ff); zur Überlieferung: Hartmann, 490–495.
prima stylo veteri mensis Julii anno Domini millesimo sexcentesimo
Comparentes igitur statuto tempore et loco utrinque 6 legitime] Übernommen aus IPO-NS, IPO-NM, IPO-NB, IPO-KRS, IPO-SRK, IPO-
SRM, IPO-SRE; hingegen in der Druckvorlage (IPO-AK) und in IPO-NE legitimi
plenipotentiarii, a parte quidem Imperatoris illustrissimi et excellentissimi
Gleichenberg, Neostadii ad Cocrum, Negau, Borgau et Totzenbach, dominus
in Teinitz, eques aurei velleris, consiliarius secretus et camerarius sacrae 11 praefectus] In IPO-NM praefectus etc.
Maximilianus comes a Lamberg, liber baro in Ortteneck et Ottenstein, 13 etc.] Fehlt in IPO-NS, IPO-SRM.
maiestatis 14 camerarius] In IPO-NM camerarius etc.14 licentiatus,] In IPO-NS, IPO-NM licentiatus et
comes Palatinus, consiliarii Imperiales aulici, a parte vero reginae Sueciae
Moreae Australis, liber baro in Kymitho et Nynääs, dominus in Fiholm, Alhult,
Horningsholm, Südorbo et Lidöö, regni Sueciae senator et consiliarius
Wildenbruch et Tulinge, regni Sueciae senator, regiae maiestatis consiliarius
secretus et aulae cancellarius, post invocatum divini numinis auxilium 22–23 (quarum – sunt)] Fehlt in IPO-KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE, da die nicht in die Ratifikationsurkunden inseriert wurden.
statibus ad divini numinis gloriam et christianae reipublicae salutem in mutuas
pacis et amicitiae leges consenserunt et convenerunt tenore sequenti:
Dispositio
Art. I
[I ≙ § 1 IPM] Pax sit christiana, universalis, perpetua veraque et sincera
foederatos et adhaerentes et singulorum haeredes et successores, imprimis ex una et sacram
et singulorum haeredes ac successores, imprimis regem Christianissimum ac
respective electores, principes statusque Imperii ex altera parte eaque ita
ac commodum promoveat omnique ex parte et universi Romani Imperii cum
regno Sueciae et vicissim regni Sueciae cum Romano Imperio fida vicinitas et
secura studiorum pacis atque amicitiae cultura revirescant ac reflorescant.
Art. II
[II = § 2 IPM] Sit utrinque perpetua oblivio et amnestia omnium eorum, quae
ab initio horum motuum quocunque loco modove ab una vel altera parte
ultro citroque hostiliter facta sunt, ita ut nec eorum nec ullius alterius rei
causa vel praetextu alter alteri posthac quicquam hostilitatis aut inimicitiae,
molestiae vel impedimenti quoad personas, statum, bona vel securitatem per
se vel per alios, clam aut palam, directe vel indirecte, specie iuris aut via facti,
in Imperio aut uspiam extra illud (non obstantibus ullis prioribus pactis in
contrarium facientibus) inferat vel inferri faciat aut patiatur, sed omnes et
iniuriae, violentiae, hostilitates, damna, expensae absque omni personarum
rerumve respectu ita penitus abolitae sint, ut quicquid eo nomine alter
Art. III
[III,1 ≈ § 5 IPM] Iuxta hoc universalis et illimitatae amnestiae fundamentum
universi et singuli Sacri Romani Imperii electores, principes, status (
inde contractorum ab una vel altera parte aliquid praeiudicii aut damni
subfeudalia et allodialia quam quoad dignitates, immunitates, iura et
ante destitutionem gavisi sunt aut iure gaudere potuerunt, non obstantibus
sed annullatis quibuscunque interim in contrarium factis mutationibus.
[III,2 ∼ § 6 IPM] Quemadmodum vero tales restitutiones omnes et singulae
intelligendae sunt salvis iuribus quibuscunque tam directi quam utilis dominii
in vel circa bona restituenda, sive secularia sive ecclesiastica, sive restituenti
sive restituendo sive cuivis tertio competentibus, salvis item litispendentiis
desuper in aula Caesarea sive in camera Imperiali vel aliis Imperii immediatis
aut mediatis dicasteriis vertentibus, ita haec clausula salvatoria generalis vel
aliae subsequentes speciales ipsam restitutionem nullatenus impediant, sed
competentia iura, actiones, exceptiones et litispendentiae post factam demum
restitutionem coram competenti iudice examinentur, discutiantur et
quicquam praeiudicii afferat aut etiam ad proscriptiones, confiscationes et
eius generis alienationes extendatur vel articulis aliter conventis interque hos
compositioni gravaminum aliquid deroget. Nam quantum iuris in bonis
Vgl. V IPO.
Art. IV
[IV,1 = § 7 IPM] Et quamvis ex hac praecedenti regula generali facile
quibusdam gravioris momenti causis prout sequitur specialiter mentionem
fieri placuit, ita tamen, ut qui expresse non nominati vel expuncti sunt,
[IV,2 ≙ § 10 IPM] Ante omnia vero causam Palatinam conventus
modo sequenti:
[IV,3 = § 11 IPM] Et primo quidem quod attinet domum Bavaricam, dignitas
electoralis, quam electores Palatini antehac habuerunt, cum omnibus regaliis,
officiis, praecedentiis, insigniis et iuribus quibuscunque ad hanc dignitatem
spectantibus nullo prorsus excepto ut et Palatinatus Superior totus una cum
comitatu Cham cum omnibus eorum appertinentiis, regaliis ac iuribus sicut
hactenus ita et imposterum maneant penes dominum Maximilianum,
[IV,4 = § 12 IPM] Vicissim dominus elector Bavariae pro se, haeredibus ac
successoribus suis totaliter renunciet debito tredecim millionum omnique
praetensioni in Austriam Superiorem et statim a publicata pace omnia
[IV,5 = § 13 IPM] Quod ad domum Palatinam attinet, Imperator cum
institutus sit electoratus octavus, quo dominus Carolus Ludovicus comes Goldene Bulle vom 10. Januar und 25. Dezember 1356, hier insbes. Kapitel VII De (Druck: MGH LL IV.11, 584ff).
successoribus ad ea, quae cum dignitate electorali domino electori Bavariae
totique lineae Guilhelmianae attributa sunt, competat.
[IV,6 = § 14 IPM] Deinde ut Inferior Palatinatus totus cum omnibus et
motus Bohemicos electores principesque Palatini gavisi sunt, omnibusque
restituantur cassatis iis quae in contrarium acta sunt, idque autoritate
tenet, se huic restitutioni ullo modo opponat.
[IV,7 = § 15 IPM] Cum autem certae quaedam praefecturae Stradae Montanae
antiquitus ad electorem Moguntinensem pertinentes anno demum millesimo
quadringentesimo sexagesimo tertio [1463] pro certa pecuniae summa
Verschreibung des Mainzer Kf.en, Adolf Gf. von Nassau (ca. 1423–1475, 1461 Kf.), vom 24.
November 1463 und der dazugehörige Revers des pfälzischen Kf.en, Friedrichs I. des Meiern 4, 362–366).
est, ut hae praefecturae penes modernum dominum electorem
Vgl. XVI,2 IPO.
[IV,8 = § 16 IPM] Electori quoque Trevirensi tanquam episcopo Spirensi,
episcopo item Wormatiensi iura, quae praetendunt in bona quaedam
prosequi liberum esto, nisi de his inter utrumque principem amice
[IV,9 = § 17 IPM] Quod si vero contigerit lineam Guilhelmianam
etiam dignitas electoralis, quae penes Bavariae duces fuit, ad eosdem
et beneficia, quae ipsis ibidem de iure competunt, reservata maneant.
[IV,10 = § 18 IPM] Pacta quoque gentilitia inter domum electoralem
Seit dem Hausvertrag von Pavia vom Jahre 1329 (Druck: Wittelsbacher , 81–101, hier 93ff; dt. Übersetzung: 104f) hatten die pfälzischen Kf.en mit ihren
getroffen, beispielsweise in den Jahren 1541, 1545, 1546, 1551 und 1553 (Muffat, 289f,
292f, 296,
298f, 304f, mit Drucknachweisen). Pfalz-Neuburg hatte sich seine Ansprüche auf
die Kur 1566,
1570 und 1615 vom Kaiser bestätigen lassen (ebenda,
307).
[IV,11 = § 19 IPM] Ad haec, si quae feuda Juliacensia aperta esse competenti
via iuris evictum fuerit, ea Palatinis evacuentur.
[IV,12 = § 20 IPM] Praeterea ut dictus dominus Carolus Ludovicus
ordinabit, ut dictis suis fratribus quadringenta Imperialium thalerorum millia
[400.000] intra quadriennium ab initio anni venturi millesimi sexcentesimi
quadragesimi noni [1649] numerandum expendantur singulisque annis
computatis.
[IV,13 = § 21 IPM] Deinde tota domus Palatina cum omnibus et singulis, qui ei
quocunque modo addicti sunt aut fuerunt, praecipue vero ministri, qui ei in hoc
conventu aut alias operam suam navarunt, ut et omnes Palatinatus exules
Vgl. II IPO.
iure et hac transactione singulariter in puncto gravaminum
Vgl. V und VII IPO.
[IV,14 = § 22 IPM] Vicissim dominus Carolus Ludovicus cum fratribus
Imperii praestet, ac insuper Palatinatui Superiori pro se et haeredibus suis
tum ipse tum eius fratres, donec ex linea Guilhelmiana haeredes legitimi et
masculi superfuerint, renuncient.
[IV,15 = § 23 IPM] Cum autem de eiusdem principis viduae matri
dictae viduae matri pro victalitio semel pro semper viginti thalerorum 28 Caroli] So in der Druckvorlage (IPO-AK) sowie in IPO-NS, IPO-NE, IPO-KRS, IPO-
SRK, IPO-SRM, IPO-SRE; in IPO-NM Caroli Ludovici; in IPO-NB steht Ludovici in der laufenden Zeile, ist jedoch doppelt unterstrichen, und am Rand ist vermerkt deleatu[r]; nicht mehr feststellbar ist, aus welcher Zeit diese Notiz stammt.
nuptum elocatae fuerint, dena thalerorum Imperialium millia [10.000]
[IV,16 = § 24 IPM] Comites in Leiningen et Daxburg saepedictus dominus
Carolus Ludovicus eiusque successores in Palatinatu Inferiori nulla in re
quiete ac pacifice uti frui permittat.
[IV,17 = § 25 IPM] Liberam Imperii nobilitatem per Franconiam, Sueviam et
tractum Rheni cum districtibus appertinentibus in suo statu immediato
[IV,18 = § 26 IPM] Feuda etiam ab Imperatore in baronem Gerardum de
Waldenburg dictum Schenckherrn, Nicolaum Georgium Reigersberger,
ab electore Bavariae in baronem Joannem Adolphum Wolff dictum Metternich
collata rata maneant. Teneantur tamen eiusmodi vasalli domino Carolo
praestare atque ab eodem feudorum suorum renovationem petere.
[IV,19 = § 27 IPM] Augustanae confessionis consortibus, qui in possessione
templorum fuerant, interque eos civibus et incolis Oppenheimensibus,
caeterisque id desideraturis Augustanae confessionis exercitium tam publice
in templis ad statas horas quam privatim in aedibus propriis aut alienis ei rei
destinatis per suos aut vicinos verbi divini ministros peragere liberum esto.
[IV,20 ← § 28 IPM] Princeps Ludovicus Philippus comes Palatinus Rheni
recuperet omnes ditiones, dignitates et iura in sacris et profanis, quae ipsi a
maioribus ex successione et divisione ante tumultus bellicos obvenerunt.
[IV,21 ← § 28 IPM] Princeps Fridericus comes Palatinus Rheni quartam
et quicquid iuris parens eius antehac ibidem habuit ac possedit, recipiat et
respective retineat.
[IV,22 ← § 28 IPM] Princeps Leopoldus Ludovicus comes Palatinus Rheni
restituatur penitus in comitatum Veldentz ad Mosellam tam in ecclesiasticis
quam politicis contra omnia hactenus attentata in eum, quo anno millesimo
sexcentesimo vicesimo quarto [1624] ipsius parens fuit, statum.
[IV,23 = § 29 IPM] Controversia, quae vertitur inter episcopos respective
Bambergensem et Herbipolensem ac marchiones Brandenburgicos,
Franconia ad Moenum, aut amicabili compositione aut summario iuris
fuit, ex conventione et promisso
Weißenburger Akkord mit Tilly vom 14./24. Dezember 1631 anläßlich der Übergabe der
Festung Wülzburg; dazu vgl. das dem
von Brandenburg-Ansbach, praes. 1646 Februar 10[/20] (Druck: Meiern 2, 816f).
[IV,24 ← § 31(2) IPM] Domus Würtenbergica maneat quiete in recuperata
possessione dynastiarum Weinsberg, Neustadt et Meckmüle. Restituatur
etiam in omnia et singula secularia atque ecclesiastica bona et iura ante hos
motus ubicunque possessa interque illa specialiter in dynastias Blaubeuren,
Achalm et Stauffen cum pertinentiis et sub praetextu pertinentium ad eas
Heidenheim et Oberkirch itemque civitates Balingen, Tuttlingen, Ebingen et
Rosenfeld nec non arcem et pagum Neidlingen cum pertinentiis, tum
collegiatas Stuttgard, Tübingen, Hernberg, Göppingen, Backnang nec non in
abbatias, praeposituras atque monasteria Bebenhausen, Maulbron, Anhausen,
Lorch, Adelberg, Denckendorff, Hirschau, Blaubeuren, Herprechtingen,
Murhard, Albersbach, Königsbrunn, Herrenalb, Divi Georgii, Reichenbach,
Pfullingen et Lichtenstern sive Marien-Cron et similia cum omnibus
iuribus, actionibus, exceptionibus et remediis atque beneficiis iuris
[IV,25 ∼ § 32 IPM] Principes quoque Würtenbergici lineae Mompelgardensis
restituantur in omnes suas ditiones in Alsatia vel ubicunque sitas et
et qua caeteri Imperii principes ac status gaudent vel gaudere debent.
[IV,26 = § 33 IPMIm IPM fehlt der Einleitungssatz De causa – est.
Fridericus marchio Badensis et Hachbergensis eiusque filii et haeredes cum
omnibus, qui iisdem quocunque modo inservierunt aut adhucdum inserviunt,
cuiuscunque nominis aut conditionis sint, gaudeant et fruantur supra articulo
2. et 3.
Vgl. II und III IPO.
vigore restituantur plenissime in eum statum in sacris et profanis, in quo ante
exortos Bohemiae motus fuit dominus Georgius Fridericus, marchio Badensis
et Hachbergensis, quoad Marchionatum Inferiorem Badensem, qui vulgo sub
appellatione Baden-Durlach venit, itemque quoad marchionatum
obstantibus sed annullatis quibuscunque interim in contrarium factis
Deinde restituantur marchioni Friderico praefecturae Stain et Renchingen
absque onere aeris alieni interea temporis a marchione Guilhelmo contracti,
ratione fructuum, interesse aut sumptuum per transactionem Ettlingae anno
Domini millesimo sexcentesimo vigesimo nono [1629] initam
Vertrag von Ettlingen zwischen den Mgf.en von Baden-Baden und Baden-Durlach vom
[21./]
31. Juli 1629; zur archivalischen Überlieferung vgl. Köhler, 49 Anm. 188.
aliisque pertinentiis, ita ut tota illa actio sumptuum ac fructuum perceptorum
et percipiendorum cum omni damno et interesse a tempore primae
Marchionatu Inferiori Marchionatui Superiori pendi solita virtute
de praeterito vel de futuro imposterum unquam praetendatur vel exigatur.
Alternetur etiam imposterum inter utramque lineam Badensem, Inferioris
circuli Suevici aliisque universalibus vel particularibus Imperii aut
[IV,27 = § 34 IPM] De baronatu Hohengeroltseck conventum est, ut si
authenticis sufficienter probaverit, restitutio statim post latam desuper
Cognitio autem haec finiatur a die publicatae pacis infra biennium. Nullae
denique actiones, transactiones vel exceptiones generales vel speciales
et in perpetuum vigore huius derogatum sit) ab una vel altera parte ullo
[IV,28 ← § 35 IPM] Dux de Croy gaudeat effectu generalis amnestiae, neque
protectio regis Christianissimi sit ei fraudi dignitatis, privilegiorum,
Vinstingen partem, quam maiores sui possederunt, prout nunc a domina
matre sua dotalitii nomine possidetur, iuribus Imperii quoad dictum
[IV,29 ← § 35 IPM] Quod controversiam Nassau-Sigen contra Nassau-Sigen
attinet, cum res haec per commissionem Caesaream anno 1643 ad amicabilem
compositionem sit remissa
In der Auseinandersetzung der Erben des Gf.en Johann VII. von Nassau-Siegen (1561–1623)
um die Nachfolge in der geteilten Gft. Siegen waren seit dem Ende der 30er Jahre mehrere ksl.
Kommissionen tätig gewesen; darunter eine, die 1643 eingesetzt worden war. Diese ist Meiern 5, 209ff). Zur Sache selbst vgl.
die von Moser veröffentlichten Reichshofratsgutachten von 1633–1652
(Druck: Moser 1,
280–309) und (mit abweichender Darstellung in manchen Punkten) Demandt, 196–206.
amicabili compositione vel iuridica sententia coram competenti iudice
[IV,30 ← 35 IPM] Comitibus Nassau-Saraepontanis restituantur omnes
1629, 7. Julii, per sententiam adiudicatorum in revisorioBescheid des Reichskammergerichts vom 7. Juli 1629 (Druck: Gastelius, c. XXXI S. 864f als Lit. B der Wiederholten kurzen Information […] von 1664). Zur Sache vgl. Ruppersberg 2, 81f.
illatis damnis, competentibus iuribus, actionibus, exceptionibus et beneficiis
iuris iuxta leges Imperii determinandis, nisi partes potius ament amica
[IV,31 ← § 35 IPM] Domus Hanovica restituatur in praefecturas
[IV,32 ← § 35 IPM] Johannes Albertus comes Solmensis in quadrantem
[IV,33 ← § 35 IPM] Itemque restituatur domus Solms-Hohensolms in omnia
bona et iura sibi anno etc. 1637 adempta, non obstante transactione desuper
cum domino Georgio, landgravio Hassiae, postea facta
Vertrag zwischen Gf.
Philipp Reinhard II. von Solms-Hohensolms und Lgf. Georg II.
von
Hessen-Darmstadt vom 29. März/8.
April 1638 (erwähnt von Uhlhorn,
218f), auf den
während des Meiern 4, 395; Meiern 5, 801,
822, 906, 1013).
[IV,34 ← § 35 IPM] Comites de Isenburg gaudeant amnestia generali supra
articulo 2. et 3.
Vgl. II und III IPO.
Hassiae, vel cuivis tertio contra eosdem ut et contra comites de Hohensolms
competentibus.
[IV,35 ← § 35 IPM] Rheingravii in suas praefecturas Troneck et Wildenburg
itemque dynastiam Mörchingen cum pertinentiis et caetera omnia iura a
[IV,36 ← § 35 IPM] Vidua domini Ernesti comitis Sainensis restituatur in eam
possessionem arcis, oppidi et praefecturae Hachenburg cum pertinentiis ut et
pagi Bendorff, in qua fuit ante destitutionem, salvo tamen iure cuiusvis.
[IV,37 ← § 35 IPM] Castrum et comitatus Falckenstein restituatur ei, cui de
iure competit. Quicquid etiam iuris comitibus de Rasseburg cognominatis
Löwenhaupt in praefecturam Bretzenhaim, feudum archiepiscopatus
[IV,38 ← § 35 IPM] Restituatur etiam domus Waldeck in possessionem vel
quasi omnium iurium in dynastia Didinghausen et pagis Nordernau,
vicesimo quarto [1624] gavisa est.
[IV,39 ← § 35 IPM] Joachimus Ernestus comes Öttingensis in omnia
possidebat, restituatur.
[IV,40 ← § 35 IPM] Item domus Hohenloica in omnia ipsi ablata, praecipue
dynastiam Weickersheim, itemque in coenobium Scheftershaim absque omni
exceptione, imprimis retentionis, restituatur.
[IV,41 ← § 35 IPM] Fridericus Ludovicus comes de Löwenstain et Werthaim
in omnes suos comitatus et dynastias, quae tempore huius belli sequestratae,
confiscatae aliisque cessae fuerunt, in politicis et ecclesiasticis restituatur.
[IV,42 ← § 35 IPM] Ferdinandus Carolus comes de Löwenstain et Werthaim
in omne id, quod defunctis eius agnatis Georgio Ludovico et Johanni 32 Marcae] In IPO-NE wahrscheinlich Mariae in Marcae korrigiert.Der Name dieser Gräfin aus der Linie Löwenstein-Scharfeneck (1625–1672), die mit Gabriel Gabrielson Oxenstierna (1619–1672) verheiratet war (Europäische Stammtafeln 5, 65; ebenda 8, 156), ist in den neun für diese Edition herangezogenen Urkunden deutlich mit
Marca Christiana angegeben. Er erscheint jedoch in den zeitgenössischen Drucken und später häufiger als Maria Christina. Selbst in den Akten des Familienarchivs der Löwenstein wird die Gräfin unterschiedlich genannt, beispielsweise (1650) Marca Christiana, (1650) Marca
Christina, (1650) Maria Christiana, (1666) Maria Christina; ihre eigene Unterschrift lautete (1662) M.
Christiana (freundliche Auskunft des StA Wertheim).
filiae dicti Georgii Ludovici de Löwenstain, ex haereditate paterna et materna
competunt, in quae plenarie restituatur, pariter etiam vidua Johannis Casimiri
de Löwenstain in sua bona dotalitia et hypothecata, reservato iure, si quod in
supradicta competit comiti Friderico Ludovico, vel amicabili compositione
vel legitimo processu prosequendo.
[IV,43 ← § 35 IPM] Domus Erbacensis, imprimis comitis Georgii Alberti
haeredes, in castrum Breubergicum omniaque eius iura ipsis cum domino
[IV,44 ← § 35 IPM] Vidua et haeredes comitis a Brandenstein restituantur in
omnia ex causa belli ademta bona et iura.
[IV,45 ← § 35 IPM] Baro Paulus Kevenhüller cum nepotibus ex fratre, haeredes
cancellarii Löffleri, Marci Conradi a Rhelingen liberi et haeredes, item
quisque in omnia sibi per confiscationem ademta plenarie restituti sunto.
[IV,46 = § 36 IPM] Contractus, permutationes, transactiones, obligationes et
instrumenta debiti vi metuve seu statibus seu subditis illicite extorta, prout in
specie queruntur Spira, Weissenburgum ad Rhenum, Landavia, Reutlinga,
Heilbrunna aliique, ut et redemptae cessaeque actiones abolitae atque ita
liceat. Quod si vero debitores instrumenta crediti vi metuve creditoribus
[IV,47 = § 37(1) IPM] Debita, sive emptionis, venditionis, annuorum
odium creditorum violenter extorta sint, contra debitores veram violentiam et
realem solutionem intercessisse allegantes et se ad probandum offerentes nulli
processus executivi decernantur nisi his exceptionibus praevia plenaria causae
cognitione decisis, [IV,48 = § 37(2) IPM] processu desuper instituto a pacis
publicatione infra biennium finiendo sub poena perpetui silentii
restitutione factis tollantur et enerventur, salvis tamen iis pecuniarum
damna bono animo et intentione erogatae sunt.
[IV,49 = § 38 IPM] Sententiae tempore belli de rebus mere secularibus
demonstrari possit, non quidem omnino sint nullae, ab effectu tamen rei
inita pace spatium petiverit revisionem) in iudicio competenti modo
[IV,50 = § 39 IPM] Si quae etiam feuda regalia vel privata ab anno millesimo
sexcentesimo decimo octavo [1618] non fuerant renovata nec interim eorum
nomine praestita servitia, nemini id fraudi esto, sed tempus repetendae
[IV,51 = § 40 IPM] Tandem omnes et singuli tam bellici officiales militesque
quam consiliarii et ministri togati, civiles et ecclesiastici, quocunque nomine
aut conditione censentur, qui uni alterive parti earundemve foederatis aut
successoribus, servitoribus quoad personas et bona in eum vitae, famae,
motus gavisi sunt aut iure gaudere potuerunt, utrinque restituti sunto, nec
eorum personis aut bonis ullum creator praeiudicium, ullave actio vel
Austriacae subditi et vasalli non sunt, plenissimum effectum habeant.
[IV,52 = § 41 IPM] Qui vero subditi et vasalli haereditarii Imperatoris et
[IV,53 ≙ § 42 IPM] Quantum autem eorundem bona concernit, si ea,
modo amissa fuere, etsi plenipotentiarii Suedici diu multumque institerant, ut
iis etiam illa restituerentur, tamen cum sacrae Caesareae maiestati hac in re ab
aliis nihil praescribi nec ob Caesareanorum constantem contradictionem
Imperii non fuerit visum, porro quoque amissa sunto ac modernis
[IV,54 ≙ § 43 IPM] Illa vero bona, quae ipsis post ob eam causam, quod pro
Suecis aut Gallis contra Caesarem domumque Austriacam arma sumpsissent,
erepta sunt, iisdem, qualia nunc sunt, absque refusione tamen sumptuum et
fructuum perceptorum aut damni dati, restituantur.
[IV,55 = § 44 IPM] De caetero in Bohemia aliisque quibuscunque provinciis
haereditariis Imperatoris Augustanae confessioni addictis subditis vel
earum nomine actiones intenderint aut prosecuti fuerint, ius et iustitia aeque
ac catholicis citra respectum administretur.
[IV,56 = § 45 IPM] A dicta tamen universali restitutione excepta sunto, quae
restitui vel redhiberi nequeunt, mobilia et se moventia, fructus percepti,
securitatis causa in alios usus conversa aedificia publica et privata, sacra et
profana, nec non deposita publica vel privata hostilitatis intuitu confiscata,
legitime vendita, sponte donata.
[IV,57 = § 46 IPM] Quia vero etiam causa Juliacensis successionis inter
Caesarea maiestate vel amicabili compositione vel alio legitimo modo sine
mora dirimatur.
Art. V
[V ← § 47 IPM] Cum autem praesenti bello magnam partem gravamina, quae
inter utriusque religionis electores, principes et status Imperii vertebantur,
causam et occasionem dederint, de iis prout sequitur conventum et
1. [V,1 ← § 47 IPM] Transactio anno millesimo quingentesimo
Passauer Vertrag vom 2.
August 1552 (Druck: NSRA 3, 3–12).
quinquagesimo quinto [1555] secuta pax religionisAugsburger Religionsfrieden vom 25. September 1555 (Druck: Brandi, 32–52; Walder, 41–72).
quingentesimo sexagesimo sexto [1566] Augustae Vindelicorum et post in
Quae vero de nonnullis in ea articulis controversis hac transactione communi
partium placito statuta sunt, ea pro perpetua dictae pacis declaratione tam in
iudiciis quam alibi observanda habebuntur, donec per Dei gratiam de
vel extra Imperium quocunque tempore interposita contradictione vel
In reliquis omnibus autem inter utriusque religionis electores, principes,
quod uni parti iustum est, alteri quoque sit iustum, violentia omni et via facti,
ut alias ita et hic, inter utramque partem perpetuo prohibita.
2. [V,2 ← § 47 IPM] Terminus, a quo restitutionis in ecclesiasticis et quae
intuitu eorum in politicis mutata sunt, sit dies prima Januarii anni millesimi
sexcentesimi vicesimi quarti [1624]. Fiat itaque restitutio omnium electorum,
principum et statuum utriusque religionis, comprehensa libera Imperii
ad statum dicti anni dieique in omnibus facta.
[V,3 ← § 47 IPM] Civitates Augusta Vindelicorum, Dünckelspüla, Bibracum
et Ravensburgum retineant bona, iura et exercitium religionis dicti anni
sit inter utrique religioni addictos aequalitas idemque numerus.
[V,4 ← § 47 IPM] In specie autem quoad civitatem Augustam sint septem
senatores consilii secretioris ex familiis patriciis delecti, ex his desumpti stadt-pfleger dicti, unus sit catholicus, alter
non syndici, assessores iudicii urbani aliique officiales omnes sint aequali
unius, tertius diversae religionis, ita quidem ut primo anno duo sint catholici,
unus vero Augustanae confessionis, altero duo Augustanae confessionis et
[V,5 ← § 47 IPM] Praefecti rei tormentariae itidem tres parique annua
quae alia sunt officia, quae tribus committuntur, obtineat, ita quidem ut si
uno anno duo officia (veluti quaestura et cura annonae vel aedilicii muneris)
penes duos catholicos et unum Augustanae confessionis sint, eodem anno duo
alia officia (veluti praefectura rei tormentariae et collectarum) duobus ex
haec officia duobus catholicis duo Augustanae confessioni addicti et uni
[V,6 ← § 47 IPM] Munera, quae uni soli committi solita sunt, pro qualitate
rei vel uno vel pluribus annis inter catholicos et Augustanae confessionis cives
alternentur eo quidem modo, ut de officiis, quae tribus personis
[V,7 ← § 47 IPM] Templorum tamen et scholarum cuique parti suarum cura
integra reservetur. Ii autem catholici, qui nunc tempore huius pacificationis in
magistratu et officiis praeter numerum supra conventum supersunt, pristino
quidem per omnia honore commodoque fruantur, veruntamen usquedum
senatui quandoque interesse velint, voto tamen careant.
[V,8 ← § 47 IPM] Neutra vero pars suae religioni adhaerentium potentia ad
deprimendam alteram abutatur aut maiorem numerum directe vel indirecte
ad dignitates praesidum, senatorum aliorumque publicorum munerum
quando de novorum senatorum aliorumque officialium in demortuorum
ipsos catholicos, Augustanae vero confessioni addictorum penes eosdem, et
defuncto catholico alius catholicus pariterque Augustanae confessioni addicto
eidem addictus surrogetur.
[V,9 ← § 47 IPM] Pluralitas autem votorum in causis religionem sive directe
sive indirecte concernentibus nequaquam attendatur, neque illa Augustanae
confessioni addictis civibus eius loci magis quam Augustanae confessionis
electoribus, principibus et statibus in Imperio Romano praeiudicet. Quod si
catholici pluralitate votorum in his vel aliis quibusvis negotiis in praeiudicium
Augustanae confessioni addictorum abutantur, reservatum his ipsis esto
[V,10 ← § 47 IPM] De caetero pax religiosa itemque ordinatio Carolina de
electione magistratuumDie am 3. August 1548 in Augsburg von Karl V. eingeführte Regimentsordnung (die Carolina, Druck: Langenmantel, 98–101) und die im folgenden Jahr erlassene Wahlordnung für den großen Rat der Stadt, Brüssel 1549 Juli 7 (Druck: Lünig, TRA XIII, 129ff; Langenmantel, 102–105).
Nach den in der Stadt Augsburg durch die Kalenderreform hevorgerufenen Unruhen wurde
am 1./11. August 1584 unter Vermittlung ksl. Kommissare ein Vergleich geschlossen
(Druck: Lünig, TRA XIII, 137–143); dazu gehören die ksl.
Ratifikation, Prag 1585 Mai 5 (Druck: ebenda, 143f), und das Publikations- und Exekutionsedikt des Rates, Augsburg 1586 Juni 26
(Druck: ebenda, 144–148).
Über das Berufungsrecht für die evangelischen Prädikanten wurde Mitte Mai 1591 zwischen
dem Augsburger Rat und der Bürgerschaft Augsburgischer Konfession ein Vergleich (Warmbrunn, 373 Anm. 77), der am 10. August 1591
vom Kaiser bestätigt wurde (ebenda, 374 Anm. 78).
inviolatae per omnia maneant.
[V,11 ← § 47 IPM] Deinde Dünckelspülae, Biberaci et Ravensburgi duo sint
consules, catholicus unus, alter Augustanae confessionis, quatuor secretioris
consilii aequali numero utriusque religionis. Eadem etiam aequalitas circa
quae uni tantum personae committuntur, alternatio perpetuo observetur, ita
ut demortuo catholico semper Augustanae confessioni addictus et vice versa
succedat. Quantum ad modum electionis et votorum pluralitatem nec non
curam templorum ac scholarum itemque anniversariam praelectionem huius
dispositionis attinet, idem, quod de Augusta dictum est, observetur.
[V,12 ← § 47 IPM] Quod ad civitatem Donawerdam attinet, si in proxime
venturis comitiis universalibus in pristinam libertatem restituenda esse
caeterae Imperii liberae civitates vigore huius transactionis gaudent, salvis
[V,13 ← § 47 IPM] Terminus autem anni millesimi sexcentesimi vicesimi
quarti [1624] nullum praeiudicium creare debet iis, qui ex capite amnestiae
aut aliunde restituendi veniunt.
3. [V,14 ← § 47 IPM] Bona ecclesiastica immediata quod attinet, sive sint
archiepiscopatus, episcopatus, praelaturae, abbatiae, baliviae, praepositurae,
commendae sive liberae fundationes seculares aut alia, una cum reditibus,
pensionibus aliisque quocunque nomine signatis, seu in urbibus seu ruri sitis,
ea seu catholici seu Augustanae confessionis status die prima Januarii anni
millesimi sexcentesimi vicesimi quarti [1624] possederint, omnia et singula
nullo plane excepto eius religionis consortes, qui dicto tempore in reali
conventum fuerit, tranquille et imperturbate possideant, neutrique parti liceat
alteri seu in iudicio seu extra negotium facessere, multo minus turbas aut
sit et pax semper duratura.
[V,15 ← § 47 IPM] Si igitur catholicus archiepiscopus, episcopus, praelatus
aut Augustanae confessioni addictus in archiepiscopum, episcopum,
universis, aut etiam alii ecclesiastici religionem imposterum mutarint,
citra moram et exceptionem cedant, capituloque aut cui id de iure competit,
integrum sit aliam personam religioni ei, ad quam beneficium istud vigore
huius transactionis pertinet, addictam eligere aut postulare, relictis tamen
perceptis et consumptis.
Si ergo status seu catholici seu Augustanae confessioni addicti
illico tam in ecclesiasticis quam politicis, omnibus novationibus abolitis,
Januarii anni millesimi sexcentesimi vicesimi quarti [1624] catholico 19 praesule] In IPO-NB praeside
regebantur, catholicum caput recipiant et vicissim, quae dicto anno dieque
Augustanae confessioni addicti possidebant, retineant etiam imposterum,
4. [V,16 ← § 47 IPM] In omnibus archiepiscopatibus, episcopatibus et reliquis
fundationibus immediatis iura eligendi et postulandi iuxta cuiusque loci
et transactioni sunt conformia, et intuitu archiepiscopatuum et episcopatuum
Augustanae confessioni addictis permanentium ea nihil in se contineant illi
confessioni adversum, sicut etiam pariter in episcopatibus et ecclesiis, in
statutis antiquis nihil de novo admisceatur, quod catholicorum vel
[V,17 ← § 47 IPM] Postulati vero seu electi in capitulationibus suis spondeant
se susceptos ecclesiasticos principatus, dignitates et beneficia nequaquam
ubique capitulo et quibus id praeterea pariter cum capitulo pro more
excludantur, sed ut potius in iis conserventur.
5. [V,18 ← § 47 IPM] Ubi sacra Caesarea maiestas ius primariarum precum
exercuit, exerceat etiam imposterum, dummodo decedente Augustanae
vero ex utraque religione seu episcopatibus seu aliis locis immediatis precibus
primariis praesentatus non gaudeat, nisi beneficium vacans religionis consors
possederit.
[V,19 ← § 47 IPM] Si quid annatarum, iurium pallii, confirmationum,
[V,20 ← § 47 IPM] In quorum autem ecclesiasticorum bonorum
usu fuerunt, porro quoque, si decedentes capitulares et canonici ex numero
catholicorum definito fuerint, 20 obtineant] Übernommen aus IPO-NS, IPO-NM, IPO-KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-
SRE; hingegen in der Druckvorlage (IPO-AK) sowie in IPO-NE, IPO-NB obtineat (in
IPO-NB korrigiert aus obtineant).
6. [V,21 ← § 47 IPM] Electi aut postulati in archiepiscopos, episcopos aut
praelatos Augustanae confessioni addicti a sacra Caesarea maiestate,
ultraque taxae ordinariae summam insuper eiusdem dimidium pro
Iidem aut sede vacante capitula et quibus administratio cum iis coniunctim
competit, ad universales aeque ac particulares deputationum, visitationum,
revisionum aliosque conventus Imperiales literis solitis evocentur et suffragii
iure fruantur, prout quisque statuum ante religionis dissidia eorum iurium
particeps fuit. Quae vero et quot personae ad eiusmodi conventus mitti
[V,22 ← § 47 IPM] De titulis principum ecclesiasticorum ex Augustana
„electorum aut postulatorum in archiepiscopum, episcopum, abbatem,
fungens, et post ipsum directores collegii principum, idemque observetur in
senatu principum collegialiter congregato a solis istius collegii actorum
7. [V,23 ← § 47 IPM] Quot capitulares aut canonici die prima Januarii anno
millesimo sexcentesimo vicesimo quarto [1624] uspiam vel Augustanae
nec decedentibus nisi eiusdem religionis consortes surrogentur. Si vero alicubi
iam plures catholici vel Augustanae confessionis capitulares aut canonici
ii quidem supernumerarii beneficia et praebendas ad vitam retineant, mortuis
vero tam diu catholicis Augustanae confessioni addicti et his catholici
quarto [1624] erat.
Exercitium vero religionis in mixtis episcopatibus ita restituatur et
palam receptum permissumque fuit, neque supradictis omnibus vel eligendo
vel praesentando aliterve quidquam detrimenti creetur.
8. [V,24 ← § 47 IPM] Qui archiepiscopatus, episcopatus et aliae fundationes
atque bona ecclesiastica immediata vel mediata in satisfactionem regiae
Vgl. X–XV IPO.
etc.“ 16. infrapositum
Vgl. V,48 IPO.
manento.
9. [V,25 ← § 47 IPM] Quaecunque monasteria, collegia, ballivias,
ut et eorum reditus iuraque, quocunque ea nomine appellata fuerint, 35 etc.] Fehlt in IPO-NM, IPO-KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE.
vicesimo quarto [1624] die prima Januarii possederunt, eadem omnia et
transactionem Passaviensem aut pacem religiosam reformata et occupata aut
quod non de vel in territorio Augustanae confessionis statuum vel exempta
vel aliis statibus iure suffraganeatus, diaconatus aliave quavis ratione obligata
fuisse dicuntur.
Unicum solumque huius transactionis, restitutionis observantiaeque futurae
fundamentum sit die prima Januarii anno millesimo sexcentesimo vicesimo
quarto [1624] habita possessio irritis prorsus exceptionibus, quae ex
vel etiam decretis, mandatis, rescriptis, paritoriis, reversalibus, litispendentiis
vel aliis quibuscunque praetextibus et rationibus desumi possent.
Ubi igitur supradictorum omnium bonorum, eorundem pertinentium
sive iudicialiter sive extraiudicialiter a dicto tempore interversum aut
monasteria, fundationes atque bona ecclesiastica omnia et singula a principe
Württenbergico anno millesimo sexcentesimo vicesimo quarto [1624]
cum amotis documentis in priorem statum restituantur, nec Augustanae
[V,26 ← § 47 IPM] Omnia quoque monasteria, fundationes et sodalitia
[1624] catholici realiter possederunt, possideant et ipsi similiter, utut in
alios religiosorum ordines, quam quorum regulis primitus dicata sunt,
exorta usitato ordine novos religiosos substituere.
In quibuscunque vero fundationibus, ecclesiis collegiatis, monasteriis, 35 catholici] Übernommen aus IPO-NS, IPO-NE, IPO-KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-
SRE; in der Druckvorlage (IPO-AK) sowie in IPO-NM, IPO-NB catholicis
prima Januarii anno millesimo sexcentesimo vicesimo quarto [1624] ibidem
repertus fuit. Publicum etiam religionis exercitium idem maneat, quod quovis
in loco dicto anno dieque usitatum fuit, absque unius vel alterius partis
In quibuscunque etiam fundationibus mediatis anno millesimo sexcentesimo
vicesimo quarto [1624] die prima Januarii sacra Caesarea maiestas primarias
preces exercuit, exerceat eas et inposterum ad modum circa bona immediata
superius
Vgl. V,18 IPO.
quod supra de iis § 5
Vgl. V,19–20 IPO.
Quod si quoque Augustanae confessioni addicti in eiusmodi bonis
iura praesentandi, visitandi, inspectionis, confirmandi, corrigendi,
Et si electiones debito tempore modove non fiant, praebendarum vacantium
distributio et collatio in eiusdem religionis personas, cuius decedens fuit, ex
iure devoluto ad eosdem pertineat, modo per hoc in istiusmodi bonis
competentia salva et illibata sint; quibus etiam, si electiones aut collationes
praebendarum vacantium debito tempore factae non fuerint, ius devolutum
salvum esto.
Quod ad oppignerationes Imperiales attinet, cum in capitulatione Caesarea
Wahlkapitulation Ferdinands III. vom 24. Dezember 1636 (Druck unter anderem: Ziegler,
123–152).
dispositum reperiatur, quod electus Romanorum Imperator electoribus,
confirmare atque illos in earundem tranquilla et quieta possessione defendere
ac manutenere debeat, conventum est hanc dispositionem, donec consensu
electorum, principum et statuum aliter statutum fuerit, observandam esse
oppignerationes Imperiales ipsis ademptas illico et plenarie restituendas.
[V,27 ← § 47 IPM] Quae vero bona status Imperii sibi invicem pignoris iure
ante hominis memoriam obligaverunt, in iis reluitioni aliter locus non detur,
nisi possessorum exceptiones et merita causarum sufficienter examinentur.
Quod si bona eiusmodi durante hoc bello vel absque praevia causae
statim plenarie prioribus possessoribus reddantur, et, si sententia reluitioni
locum concedat inque rem iudicatam transierit atque sorte numerata
terras oppigneratas ad se reversas suae religionis exercitium publice
huiusmodi terrarum oppigneratarum amplexi fuerant, religionem deserere
non cogantur; de publico vero suae religionis exercitio inter ipsos et
10. [V,28 ← § 47 IPM] Libera et immediata Imperii nobilitas omniaque et
singula eius membra una cum subditis et bonis suis feudalibus et allodialibus,
nisi forte in quibusdam locis ratione bonorum et respectu territorii vel
conventionis in iuribus religionem concernentibus et beneficiis inde
turbati vero omnes omnino in integrum restituantur.
11. [V,29 ← § 47 IPM] Liberae Imperii civitates, prout omnes atque singulae
sub appellatione statuum Imperii non tantum in pace religionis et praesenti
eiusdem declaratione, sed et alias ubique indubitate continentur, ita et ex
vicesimo quarto [1624] in usu fuit, tam ratione iuris reformandi quam aliorum
casuum religionem concernentium in territoriis suis et respectu subditorum
non minus ac intra muros et suburbia idem cum reliquis statibus Imperii
his quoque dicta et intellecta sunto, non attento, quod in iis civitatibus, in
quibus praeter Augustanae confessionis exercitium nullum aliud a magistratu
et civibus iuxta morem et statuta cuiusque loci anno millesimo sexcentesimo
vicesimo quarto [1624] introductum fuit, aliqui catholicae religioni addicti
non introducto et civibus catholicis pro tempore ibi existentibus tam active
quam passive omnino relinquendis, catholicae religionis exercitium vigeat.
Ante omnia vero illae civitates Imperiales, quae sive uni sive utrique religioni
addictae (et inter has posteriores cumprimis Augusta Vindelicorum itemque
Dünckelspüla, Bibracum, Ravensburgum et Kauffbeüra) ab anno millesimo
sexcentesimo vicesimo quarto [1624] propter religionem vel bona ecclesiastica
ante vel post transactionem Passaviensem et insecutam pacem religiosam
sive extra- sive iudicialiter aggravatae sunt, in eum statum, in quo kalendis
Januarii praedicti anni millesimi sexcentesimi vicesimi quarti [1624] tam in
sacris quam in profanis fuerunt, non minus ac reliqui status Imperii
illae, quae tum temporis adhuc possederunt aut interea possessionem
iudicatarum et transactarum, litispendentiarum aliisque §§ 2 et 9
Vgl. V,2–13 IPO und V,25–27 IPO.
exceptionibus, salvis tamen iis, quae politicorum ratione de Augusta
Vgl. V,3–11 IPO.
12. [V,30 ← § 47 IPM] Quantum deinde ad comites, barones, nobiles,
statibus Imperii immediatis sive ecclesiasticis sive secularibus subiectos
communi per totum Imperium hactenus usitata praxi etiam ius reformandi
exercitium religionis competat ac dudum in pace religionis talium statuum
subditis, si a religione domini territorii dissentiant, beneficium emigrandi
concessum, insuper maioris concordiae inter status conservandae causa
causa in defensionem aut protectionem suscipere illisve ulla ratione
statibus observari nullique statui immediato ius, quod ipsi ratione territorii et
superioritatis in negotio religionis competit, impediri oportere.
[V,31 ← § 47 IPM] Hoc tamen non obstante statuum catholicorum landsassii,
vasalli et subditi cuiuscunque generis, qui sive publicum sive privatum
[1624] quacunque anni parte sive certo pacto aut privilegio sive longo usu sive
sola denique observantia dicti anni habuerunt, retineant id etiam inposterum
una cum annexis, quatenus illa dicto anno exercuerunt aut exercita fuisse
similia iura. Nec minus maneant in possessione omnium dicto tempore in
potestate eorundem constitutorum templorum, fundationum,
Et haec omnia semper et ubique observentur eousque, donec de religione
christiana vel universaliter vel inter status immediatos eorumque subditos
mutuo consensu aliter erit conventum, nec quisquam a quocunque ulla
[V,32 ← § 47 IPM] Turbati aut quocunque modo destituti vero sine ulla 35 fuerant] So in der Druckvorlage (IPO-AK) und in IPO-NE, IPO-NB, IPO-KRS (in IPO-
KRS korrigiert aus fuerunt), hingegen in IPO-NS, IPO-NM, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-
SRE fuerunt
Idemque observetur ratione subditorum catholicorum Augustanae
usum et exercitium catholicae religionis publicum aut privatum habuerunt.
[V,33 ← § 47 IPM] Pacta autem, transactiones, conventiones aut
et subditos supradictos de publico vel etiam privato exercitio religionis
sunt, eatenus ratae et firmae manento, quatenus observantiae dicti anni
mutuo consensu recedere liceat, non attentis sed annihilatis omnibus anni
millesimi sexcentesimi vicesimi quarti [1624] observantiae, utpote quae instar
regulae obtineat, contrariis latis sententiis, reversalibus, pactis, quibuscunque
transactionibus et inter illa, quae episcopus Hildesiensis et duces Brunswico-
Lüneburgenses de religione eiusque exercitio statuum et subditorum
Nebenrezeß des Hildesheimer Vertrags vom 17./27. April 1643, der die Religionsfrage betrifft
(Druck: Lünig, TRA V/1, 527–541; dazu die ksl. Ratifikation, Wien 1643 Juli 15: ebenda,
541).
Excipiantur vero a dicto termino et catholicis reserventur novem monasteria
in episcopatu Hildesiensi sita, quibus duces Brunswicenses certis
[V,34 ← § 47 IPM] Placuit porro, ut illi catholicorum subditi Augustanae
confessioni addicti ut et catholici Augustanae confessionis statuum subditi,
qui anno millesimo sexcentesimo vicesimo quarto [1624] publicum vel etiam
privatum religionis suae exercitium nulla anni parte habuerunt nec non qui
post pacem publicatam deinceps futuro tempore diversam a territorii domino
religionem profitebuntur et amplectentur, patienter tolerentur et conscientia
libera domi devotioni suae sine inquisitione aut turbatione privatim vacare, in
vicinia vero, ubi et quoties voluerint, publico religionis exercitio interesse vel
liberos suos exteris suae religionis scholis aut privatis domi praeceptoribus
instruendos committere non prohibeantur, sed eiusmodi landsassii, vasalli et
subditi in caeteris officium suum cum debito obsequio et subiectione
[V,35 ← § 47 IPM] Sive autem catholici sive Augustanae confessionis fuerint
subditi, nullibi ob religionem despicatui habeantur nec a mercatorum,
superstitibus exigatur praeter cuiusque parochialis ecclesiae iura pro
aequali iustitia protectioneque tuti.
[V,36 ← § 47 IPM] Quod si vero subditus, qui nec publicum nec privatum
suae religionis exercitium anno millesimo sexcentesimo vicesimo quarto
[1624] habuit vel etiam qui post publicatam pacem religionem mutabit, sua
sponte emigrare voluerit aut a territorii domino iussus fuerit, liberum ei sit
aut retentis bonis aut alienatis discedere, retenta per ministros administrare et,
quoties ratio id postulat, ad res suas inspiciendas vel persequendas lites aut
debita exigenda libere et sine literis commeatus adire.
[V,37 ← § 47 IPM] Conventum autem est, ut a territoriorum dominis illis
subditis, qui neque publicum neque privatum exercitium religionis suae dicto
anno habuerunt et tamen tempore publicatae praesentis pacificationis in
unius vel alterius religionis statuum immediatorum ditionibus habitare
evitandas, non tamen animo transferendi domicilium alio emigrarunt et facta
pace in patriam redire volunt, terminus non minor quinquennio, illis vero,
qui post pacem publicatam religionem mutant, non minor triennio, nisi
Neque sive voluntarie sive coacte emigrantibus nativitatis, ingenuitatis,
manumissionis, noti opificii, honestae vitae testimonia denegentur, aut iidem
reversalibus inusitatis vel decimationibus substantiae secum exportatae plus
aequo extensis praegraventur, multo minus spontaneam suscipientibus
13. [V,38 ← § 47 IPM] 23 Silesiae] So in der Druckvorlage (IPO-AK); in den anderen Urkunden (IPO-NS, IPO-NM,
IPO-NE, IPO-NB, IPO-KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE) jedoch Silesii
Vratislaviensis in libero suorum ante bellum obtentorum iurium et
ipsis concesso manutenebuntur.
[V,39 ← § 47 IPM] Quod vero ad comites, barones, nobiles eorumque
tum etiam de praesenti in Austria Inferiori degentes comites, barones et
non minus quam aliis regibus et principibus competat, tamen non quidem ex
pacto iuxta dispositionem praecedentis versiculi „Pacta autem etc.“
Vgl. V,33 IPO.
interventionem regiae maiestatis Sueciae et in gratiam intercedentium
illorumque in praedictis Silesiae ducatibus subditi ob professionem
prohibeantur dictae confessionis exercitium in locis vicinis extra territorium
frequentare, modo in reliquis tranquille et pacifice vivant seque tales
liber iis aditus rerum suarum inspiciendarum et curandarum causa concessus
esto.
[V,40 ← § 47 IPM] Praeter haec autem, quae supra de dictis Silesiae
eorum sumptibus extra civitates Schweinitz, Jaur et Glogaviam prope moenia
locis ad hoc commodis iussu suae maiestatis designandis post pacem
[V,41 ← § 47 IPM] Et cum de maiore religionis libertate et exercitio in
concedendo in praesenti tractatu varie actum sit nec tamen ob
Sueciae et Augustanae confessionis ordines facultatem sibi reservant eo
tamen semper permanente et exclusa omni violentia et hostilitate, ulterius
respective amice interveniendi et demisse intercedendi.
14. [V,42 ← § 47 IPM] A sola qualitate feudali vel subfeudali, sive a regno
Bohemiae sive ab electoribus, principibus et statibus Imperii sive aliunde
sexcentesimi vicesimi quarti [1624] die prima Januarii perpetuo censeantur;
quae vel iudicialiter vel extraiudicialiter innovata fuerint, tollantur et in
[V,43 ← § 47 IPM] Territorii iure vel ante vel post terminum anni millesimi
sexcentesimi vicesimi quarti [1624] controverso, donec super possessorio et
petitorio cognoscatur et decidatur, possessori praefati anni idem ius esto;
quantum equidem ad publicum exercitium attinet, subditi vero propter
In iis locis, ubi catholici et Augustanae confessionis status ex aequo iure
superioritatis fruuntur, tam ratione publici exercitii quam aliarum rerum
religionem concernentium idem status maneat, qui fuit anno dieque
[V,44 ← § 47 IPM] Sola criminalis iurisdictio, cent-gericht solumque ius
reformandi tribuunt. Quae itaque hoc colore reformationes hucusque
eiusmodi penitus abstinetor.
15. [V,45 ← § 47 IPM] Ratione redituum cuiuscunque generis ad bona
in pace religionis § „Dagegen sollen die stände der Augspurgischen Bei Brandi, [4] (S. 37), und bei Walder, 44, heißt es statt dessen: Dargegen sollen die
Stende, so der Augspürgischen Confession; ebenso, nur mit geringfügigen orthographischen Unterschieden, in den 1621 (Der Augspurgische Religions Friede, aiii) und 1629
(Warhafftiger Abdruck, 26) als Flugschriften veröffentlichten Drucken des Augsburger Religionsfriedens sowie in den Abdrucken bei Londorp 3, 1056ff, hier 1057, und NSRA 3, 16–20, hier 18 (§ 16 des Reichsabschieds).Bei Brandi, [9] (S. 45), und bei Walder, 50, heißt es statt dessen: Als auch den Stenden,
der alten Religion; ebenso, nur mit geringfügigen orthographischen Unterschieden, in den 1621 (Der Augspurgische Religions Friede, aiv’) und 1629 (Warhafftiger , 28) als Flugschriften veröffentlichten Drucken des Augsburger Religionsfriedens sowie in den Abdrucken bei Londorp 3, 1057, sowie NSRA 3, 19 (§ 21 des Reichsabschieds).
[V,46 ← § 47 IPM] Illi vero reditus, census, decimae, pensiones, quae vigore
iam dictae pacis religionis statibus Augustanae confessionis ob immediatas vel
mediatas fundationes ecclesiasticas ante vel post pacem religiosam acquisitas
e catholicorum provinciis debentur quorumque in possessione vel quasi
Si alicubi etiam Augustanae confessionis status 17 quidam] In IPO-NS, IPO-KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE quaedam
aut concessione habuerunt, quemadmodum etiam catholici status, si quid
eiusmodi ipsis circa bona ecclesiastica Augustanae confessionis statibus
acquisita competit, omnes ex aequo iura sua pristina retineant, ita tamen, ut
ne per usum eiusmodi iurium bonorum ecclesiasticorum reditus nimium
praegraventur et exhauriantur.
[V,47 ← § 47 IPM] Reditus etiam nec non decimae, canones et pensiones
Augustanae confessionis statibus, fundationibus iam destructis et collapsis, ex
alienis territoriis debitae iis exsolvantur, qui anno millesimo sexcentesimo
fuerunt. Quae vero ab anno millesimo sexcentesimo vicesimo quarto [1624]
destructae fuerunt aut in futurum concident, earum pensiones etiam in alienis
territoriis domino destructi monasterii seu loci, in quo id situm fuit,
vicesimi quarti [1624] in possessione vel quasi iuris decimandi e bonis
quaeratur.
Inter caeteros status Imperii et subditos id iuris esto, quod ius commune vel
cuiusque loci consuetudo et observantia de decimis ex bonis novalibus
16. [V,48 ← § 47 IPM] Ius dioecesanum et tota iurisdictio ecclesiastica cum
omnibus suis speciebus contra Augustanae confessionis electores, principes,
status (comprehensa libera Imperii nobilitate) eorumque subditos tam inter
catholicos et Augustanae confessioni addictos quam inter ipsos solos
iurisdictio ecclesiastica se contineat.
Ad consequendos tamen reditus, census, decimas et pensiones in iis
exigendis hisce pensionibus, nec procedatur ad excommunicationem nisi post
tertiam demum denunciationem.
Catholicorum Augustanae confessioni addicti status provinciales et subditi,
qui anno millesimo sexcentesimo vicesimo quarto [1624] ecclesiasticam
Augustanam confessionem nullatenus concernunt, modo ipsis occasione
Eodem etiam iure Augustanae confessionis magistratuum catholici subditi
censeantur, inque hos, qui anno millesimo sexcentesimo vicesimo quarto
[1624] publicum religionis catholicae exercitium habuerunt, ius dioecesanum,
quatenus episcopi illud dicto anno quiete in eos exercuerunt, salvum esto.
[V,49 ← § 47 IPM] In quibus civitatibus vero Imperii mixtae religionis
nulla sit iurisdictio, at catholici iuxta observantiam dicti anni millesimi
17. [V,50 ← § 47 IPM] Utriusque religionis magistratus severe et rigorose
prohibeat, ne quisquam publice privatimve concionando, docendo,
vel hanc inprimis sive declarationem sive transactionem uspiam impugnet,
dubiam faciat aut assertiones contrarias inde deducere conetur. Quicquid
etiam contrarii hactenus vel editum vel promulgatum publicatumve 1 fuerit] In der Druckvorlage (IPO-AK) fuerit wahrscheinlich korrigiert aus fuerat; in IPO-
NS, IPO-NM, IPO-NE, IPO-KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE fuerat; in IPO-NB
fuarit [!]
Sed si dubii quid hinc aut aliunde incidat aut ex causis pacem religiosam aut
hanc transactionem tangentibus resultet, de eo in comitiis vel aliis Imperii
conventibus inter utriusque religionis proceres non nisi amicabili ratione
transigatur.
18. [V,51 ← § 47 IPM] In conventibus deputatorum Imperii ordinariis
collegiis quacunque occasione aut ad quaecunque negotia deputandi veniant,
aequetur deputatorum numerus ex utriusque religionis proceribus.
Ubi extraordinariis commissionibus negotia in Imperio expedienda
addicti deputentur, si inter catholicos, soli catholici, si inter catholicos et
19. [V,52 ← § 47 IPM] In causis religionis omnibusque aliis negotiis, ubi
Quod vero ad pluralitatem votorum in materia collectarum attinet, cum res
haec in praesenti congressu decidi non potuerit, ad proxima comitia remissa
esto.
20. [V,53 ← § 47 IPM] Praeterea cum ob enatas ex praesenti bello mutationes
et alias causas de iudicio camerae Imperialis ad alium universis Imperii
quoscunque iustitiae ministros pares numero utriusque religionis
medium allata fuerint, sed in praesenti congressu ob negotii gravitatem non
tam plene expediri queant, in proxime indicendis comitiis de his omnibus agi
et conveniri deliberationesque de reformatione iustitiae in deputatorum
Ne tamen res haec prorsus in incerto maneat, placuit praeter iudicem et
Imperatoris praesentationi reservatis viginti sex, Augustanae confessionis
camerale pertinentibus, ut dictum est, ad proxima comitia reiectis.
[V,54 ← § 47 IPM] Ac proinde circuli de praesentandis mature in locum
convenient Caesareaque maiestas mandabit, ut non solum in isto iudicio
status erit et vicissim quando Augustanae confessionis statibus contra
sed idem etiam in iudicio aulico observetur, huicque fini aliquot Augustanae
confessionis doctos et rerum Imperii peritos viros ex iis Imperii circulis, ubi
vel sola Augustana confessio vel simul etiam catholica viget religio, adsciscat
eo quidem numero, ut eveniente casu paritas iudicantium ex utraque religione
assessorum observari possit. Idem etiam quoad paritatem assessorum
vel immediatus catholicus a mediato Augustanae confessionis statu iudicio
convenitur.
[V,55 ← § 47 IPM] Quoad processum iudiciarium ordinatio camerae
litigantes omni remedio suspensivo destituantur, loco revisionis in camera
usitatae licitum esto parti gravatae a sententia in iudicio aulico lata ad
negotii paribus neutrique partium addictis ex utraque religione aequali
Imperio timeri possent, insuper etiam quorundam utriusque religionis
[V,56 ← § 47 IPM] Visitatio consilii aulici fiat ab electore Moguntino toties,
quoties opus fuerit, observatis iis, quae in proximis comitiis de communi
Si quae vero dubia circa interpretationem constitutionum ac recessuum
inter partes supra expressas vertentibus ex paritate assessorum utriusque
quidem in unam, Augustanae vero confessionis assessoribus in aliam
unam, reliqui vero totidem numero, quamvis religione dispares, alteram
haec omnia in causis statuum comprehensa immediata Imperii nobilitate, sive
actores illi sive rei sive intervenientes fuerint, observentur. Si vero inter
et paritatem iudicantium ex utriusque religionis assessoribus postulaverit,
comitia, et lis iuxta ordinationem camerae terminetur.
Caetera in aulico non minus quam in camerae Imperialis iudicio privilegium
primae instantiae, austregarum iura et privilegia de non appellando statibus
Imperii illibata sunto nec per mandata aut commissiones aut avocationes aut
quovis alio modo turbantor.
Denique cum etiam de abolendis curia Imperiali Rotwilae, iudiciis
fuerit resque haec gravioris visa sit momenti, de his quoque ulterior
[V,57 ← § 47 IPM] Assessores Augustanae confessionis praesententur ab:
[V,58 ← § 47 IPM] Et quamvis sub schemate nulla fiat mentio statuum
tamen ex eo ipsis praeiudicetur, sed salva maneant horum iura, privilegia et
libertates.
Art. VI
[VI = § 61 IPM] Cum item Caesarea maiestas ad querelas nomine civitatis
Basiliensis et universae Helvetiae coram ipsius plenipotentiariis ad praesentes
congressus deputatis propositas super nonnullis processibus et mandatis
sententia et consilio singulari decreto die 14. mensis Maii anno proxime
Das ksl. Exemtionsdekret trägt tatsächlich das Datum des 16. Mai 1647 (Druck: Jan 3, 256f);
für weitere Drucknachweise und die Ausfertigung vgl. Viehl, 242.
Imperio esse ac nullatenus eiusdem Imperii dicasteriis et iudiciis subiectos,
placuit hoc idem publicae huic pacificationis conventioni inserere ratumque
et firmum manere atque idcirco eiusmodi processus una cum arrestis eorum
occasione quandocunque decretis prorsus cassos et irritos esse debere.
Art. VII
[VII,1 ← § 47 IPM] Unanimi quoque Caesareae maiestatis omniumque
constitutiones Imperii tum pax religionis et publica haec transactio in eaque
decisio gravaminum caeteris catholicis et Augustanae confessioni addictis
conscientiae libertate.
Quoniam vero controversiae religionis, quae inter modo dictos protestantes
vertuntur, hactenus non fuerunt compositae, sed ulteriori compositioni
utramque ita conventum est, ut si aliquis princeps vel alius territorii dominus
vel alicuius ecclesiae patronus posthac ad alterius partis sacra transierit aut
principatum aut ditionem, ubi alterius partis sacra exercitio publico de
quocunque titulo nactus fuerit aut recuperarit, ipsi quidem concionatores
in residentia sua habere liceat, at fas ei non sit vel publicum religionis
templa, scholas, hospitalia aut eo pertinentes reditus, pensiones, stipendia
prioribus adimere suorumque sacrorum hominibus applicare vel iuris
alterius confessionis obtrudere ullumve aliud impedimentum aut
vel, quae praesentandi ius non habent, nominare idoneos scholarum et
praesentantibus vel nominantibus communitatibus sunt religionis, vel hoc
[VII,2 ← § 47 IPM] Si vero aliqua communitas eveniente mutationis casu
domini sui religionem amplexa petierit suo sumptu exercitium, cui princeps
vel dominus addictus est, liberum esto sine reliquorum praeiudicio ei illud
indulgere a successoribus non auferendum. At consistoriales, sacrorum
nisi eidem religioni addicti sint, quae hoc tempore quolibet in loco publice
recepta est.
Sicut autem supradicta omnia de mutationibus futuris intelligenda sunt, ita
iuribus principum Anhaltinorum et similium, quae ipsis competunt, nullum
adferant praeiudicium.
Sed praeter religiones supranominatas nulla alia in Sacro Imperio Romano
recipiatur vel toleretur.
Art. VIII
[VIII,1 = § 62 IPM] Ut autem provisum sit, ne posthac in statu politico
Romani in antiquis suis iuribus, praerogativis, libertate, privilegiis, libero iuris
territorialis tam in ecclesiasticis quam politicis exercitio, ditionibus, regalibus
horumque omnium possessione vigore huius transactionis ita stabiliti
[VIII,2 = § 63 IPM] Gaudeant sine contradictione iure suffragii in omnibus
deliberationibus super negotiis Imperii, praesertim ubi leges ferendae vel
nomine publico veterave firmanda praesidiis nec non ubi pax aut foedera
simile posthac unquam fiat vel admittatur nisi de comitiali liberoque omnium
Imperii statuum suffragio et consensu.
Cumprimis vero ius faciendi inter se et cum exteris foedera pro sua cuiusque
conservatione ac securitate singulis statibus perpetuo liberum esto, ita tamen,
ne eiusmodi foedera sint contra Imperatorem et Imperium pacemque eius
quo quisque Imperatori et Imperio obstrictus est.
[VIII,3 = § 64 IPM] Habeantur autem comitia Imperii intra sex menses a dato
ratificatae pacis, postea vero, quoties id publica utilitas aut necessitas
defectus, ac tum quoque de electione Romanorum regum, certa constantique
Caesarea capitulatione concipienda, de modo et ordine in declarando uno vel
altero statu in bannum Imperii praeter eum, qui alias in constitutionibus
reformatione politiae et iustitiae, taxae sportularum in iudicio camerali,
munere directorum in Imperii collegiis et similibus negotiis, quae hic expediri
nequiverant, ex communi statuum consensu agatur et statuatur.
[VIII,4 = § 65 IPM] Tam in universalibus vero quam particularibus diaetis
liberis Imperii civitatibus non minus quam caeteris statibus Imperii competat
votum decisivum, iisque rata et intacta maneant regalia, vectigalia, reditus
iura ab Imperatore et Imperio legitime impetrata vel longo usu ante hos
in territorio, cassatis, annullatis et in futurum prohibitis iis, quae per
bello quocunque praetextu in contrarium facta et propria autoritate hucusque
attentata sunt sive dehinc nullo praecedente legitimo iuris et executionis
Sacri Romani Imperii constitutiones et leges fundamentales inposterum
[VIII,5 = § 66 IPM] De indaganda aliqua ratione et modo aequitati
fortunis lapsos aut nimio usurarum cursu aggravatos moderate terminari
obviam iri possit, Caesarea maiestas curabit exquiri tam iudicii aulici quam
cameralis vota et consilia, quae in futuris comitiis proponi et in
iudicia cum summa Imperii tum singularia statuum delatis circumstantiae a
partibus allegatae bene ponderentur, ac nemo executionibus immoderatis
praegravetur, sed haec omnia Holsatiae constitutione salva et illaesa.
Art. IX
[IX,1 = § 67 IPM] Et quia publice interest, ut facta pace commercia vicissim
reflorescant, ideo conventum est, ut quae eorum praeiudicio et contra
Goldene Bulle Karls IV.
für Hg. Johann III. von Brabant vom 25. Juli 1349, mit der die
Brabanter von auswärtiger Rechtsprechung weitgehend befreit wurden (Druck: Limnaeus,
tomus 2 lib. 5 cap. 2 nr. 53); zur Sache Zedler 4, 355f; Ganshof, 495.
exactionibus, detentionibus itemque immoderata postarum omniaque alia
inusitata onera et impedimenta, quibus commerciorum et navigationis usus
deterior redditus est, penitus tollantur et provinciis, portubus, fluminibus
bellicos a pluribus retro annis fuit, restituantur et inviolabiliter
[IX,2 = § 68 IPM] Territoriorum, quae flumina alluunt, et aliorum
diuturno introductis in pleno suo vigore manentibus et executioni
Tum, ut plena sit commerciorum libertas et transitus ubique locorum terra
marique tutus adeoque ea omnibus et singulis utriusque partis foederatorum
vasallis, subditis, clientibus et incolis eundi, negotiandi redeundique potestas
data sit virtuteque praesentium concessa intelligatur, quae unicuique ante
Germaniae motus passim competebat. Quos etiam magistratus utrinque
per omnia salvis.
Art. X
[X,1 ≠ IPM] Porro quoniam serenissima regina Sueciae postulaverat, ut sibi
pro locorum hoc bello occupatorum restitutione satisfieret pacique publicae
in Imperio restaurandae condigne prospiceretur, ideo Caesarea maiestas de
consensu electorum, principum et statuum Imperii, cumprimis
et futuris eius haeredibus ac successoribus regibus regnoque Sueciae sequentes
ditiones pleno iure in perpetuum et immediatum Imperii feudum:
[X,2 ≠ IPM] Primo: Totam Pomeraniam Citeriorem vulgo Vorpommern
Gartz, Dam, Golnau et insulam Wollin una cum interlabente Odera et mari
vulgo das frische Haff vocato suisque tribus ostiis Peine, Swine et Diwenow
atque adiacente utrinque terra ab initio territorii regii usque in mare
[X,3 ≠ IPM] Hunc ducatum Pomeraniae Rugiaeque principatum una cum
ditionibus locisque annexis omnibusque et singulis ad ea pertinentibus
fluminibus, insulis, lacubus, littoribus, portubus, stationibus, antiquis
non titulis, dignitatibus, praeeminentiis, immunitatibus et praerogativis
quibus antecessores Pomeraniae duces ea habuerant, incoluerant et rexerant,
regia maiestas regnumque Sueciae ab hoc die in perpetuum pro haereditario
feudo habeat, possideat iisque libere utatur et inviolabiliter fruatur.
[X,4 ≠ IPM] Quicquid etiam iuris in collatione praelaturarum et 14 habuerant] So in der Druckvorlage (IPO-AK) sowie in IPO-NM, IPO-NE, IPO-NB; in IPO-NS, IPO-KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE habuerunt
habeat imposterum regia maiestas regnumque Sueciae perpetuo cum potestate
eas extinguendi reditusque mensae ducali post modernorum canonicorum et
capitularium decessum applicandi. Quicquid autem Ulterioris Pomeraniae
ducibus competierat, competat domino electori Brandenburgico una cum
infra pluribus explicatur
Vgl. XI,5 IPO.
Titulis et insigniis Pomeraniae tam regia domus quam Brandenburgica
perpetuo, Brandenburgica vero, quamdiu ullus e linea masculina superfuerit,
absque tamen Rugiae principatu omnique alia praetensione ullius iuris in loca
regno Sueciae cessa. Deficiente vero linea masculina domus Brandenburgicae
omnes praeter Sueciam alii titulis et insigniis Pomeranicis abstinebunt, atque
tunc quoque Ulterior Pomerania tota cum Citeriori Pomerania totoque
pertinebunt spe interim successionis et investitura simultanea gavisuros, ita ut
etiam ordinibus subditisque dictorum locorum pro homagii praestatione
[X,5 ≠ IPM] Dominus elector Brandenburgicus caeterique omnes interessati
exsolvunt ordines, officiales et subditos singulorum supradictorum locorum
vinculis et sacramentis, quibus hucusque sibi suisque domibus obstricti fuerant,
eosque ad homagium et obsequia regiae maiestati regnoque Sueciae more solito
praestandum remittunt atque ita Sueciam in plena iustaque eorum possessione
constituunt renunciantes omnibus in ea praetensionibus ex nunc in perpetuum,
idque pro se suisque posteris peculiari diplomate hic confirmabunt.
[X,6 ≠ IPM] Secundo: Imperator de consensu totius Imperii concedit etiam
serenissimae reginae eiusque haeredibus 4 ac successoribus regibus] Fehlt in IPO-NB.
Sueciae in perpetuum et immediatum Imperii feudum civitatem portumque
Wismariensem una cum fortalitio Walfisch et praefecturis Poël (exceptis pagis
Sehedorff, Weitendorff, Brandenhusen et Wangern ad hospitale Sancti
loca totusque portus cum terris utriusque lateris ab urbe in mare Balthicum
liberae dispositioni suae maiestatis subsit possitque ea munimentis et
firmare ibique semper pro suis navibus classeque tutum securumque
caetera sua Imperialia feuda competit, ita tamen, ut civitati Wismariensi
meliori modo promoveantur.
[X,7 ≠ IPM] Tertio: Imperator de consensu totius Imperii concedit etiam
vigore praesentis transactionis serenissimae reginae eiusque haeredibus ac
successoribus regibus regnoque Sueciae archiepiscopatum Bremensem et
quod ultimis archiepiscopis Bremensibus competierat in capitulum et 23 Holsaticae] In der Druckvorlage (IPO-AK) Holsaticae korrigiert aus Holsatiae; in IPO-
NB Holsatiae
Hamburgensi suis respective iuribus, privilegiis, libertate, pactis et
maneant), cum omnibus et singulis ad eos pertinentibus, ubicunque sita sunt,
ecclesiasticis et secularibus bonis et iuribus quocunque nomine vocatis terra
marique in perpetuum et immediatum Imperii feudum sub solitis quidem
ecclesiasticorum eligendi et postulandi omnique alio iure, administratione et
gubernatione terrarum ad hos ducatus pertinentium.
[X,8 ≠ IPM] Civitati vero Bremensi eiusque territorio et subditis praesens 35–36 impetitione] In der Druckvorlage (IPO-AK) impetitione korrigiert aus impeditione; in
IPO-SRM korrigiert aus impeticione
sint aut inposterum enascantur controversiae, eae vel componantur
[X,9 ≠ IPM] Quarto: Ratione supradictarum omnium ditionum
successores in immediatum Imperii statum, ita ut ad Imperii comitia inter
alios Imperii status regina quoque regesque Sueciae sub titulo ducis 9 eis] In der Druckvorlage (IPO-AK) eis korrigiert aus eius; in IPO-NM, IPO-NE eius
principum scamno seculari loco quinto, voto quidem Bremensi hoc ipso loco
et ordine, Verdensi vero et Pomerano ordine antiquitus prioribus
[X,10 ≠ IPM] In circulo autem Superioris Saxoniae proxime ante duces
Saxoniae directorium alternetur, salvo tamen ducum Brunsvicensium et
[X,11 ≠ IPM] Ad conventus autem deputatorum Imperii tam regia maiestas
quam dominus elector suos pro more solito mittant. Cum autem utrique
[X,12 ≠ IPM] Deinde concedit eis in omnibus et singulis dictis feudis 24 constituat] So in allen Urkunden (IPO-AK, IPO-NS, IPO-NM, IPO-NE, IPO-NB, IPO-
KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE).25 praeficiat] So in allen Urkunden (IPO-AK, IPO-NS, IPO-NM, IPO-NE, IPO-NB, IPO-
KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE).
avocatione administrent.
Econtra vero si contigerit ipsos tanquam duces Bremenses, Verdenses aut
vel camera Imperiali, ubi actionem intentatam excipere velint. Teneantur
se sistere velint.
[X,13 ≠ IPM] Praeterea concedit eidem regiae maiestati Sueciae ius erigendi
academiam vel universitatem, ubi quandoque ei commodum visum fuerit.
Ad haec concedit eidem moderna vectigalia (vulgo licenten vocata) ad littora
portusque Pomeraniae et Megapoleos iure perpetuo, sed ad eam taxae
[X,14 ≠ IPM] Exsolvit denique status, magistratus, officiales et subditos
quibus prioribus dominis et possessoribus aut praetendentibus hucusque
obstricti fuerant, eosque ad subiectionem, obedientiam et fidelitatem regiae
maiestati regnoque Sueciae ceu ab hoc die haereditario suo domino
sed et omnibus futuris regibus regnoque Sueciae ratione dictarum ditionum,
bonorum iuriumque concessorum securitatem praestiturum eosque sicut
[X,15 ≠ IPM] Vicissim serenissima regina et futuri reges regnumque Sueciae
dicta feuda omnia et singula a Caesarea maiestate et Imperio recognoscant
eoque nomine, quoties casus evenerit, investiturarum renovationes decenter
petant iuramentum fidelitatis eique annexa sicut antecessores similesque
[X,16 ≠ IPM] De caetero ordinibus et subditis dictarum ditionum
et privilegia communia et peculiaria legitime acquisita vel longo usu obtenta
cum libero evangelicae religionis exercitio iuxta invariatam Augustanam
more solito confirmabunt interque eos civitatibus Anseaticis eam navigationis
et commerciorum libertatem tam in exteris regnis, rebuspublicis et provinciis
quam in Imperio integram conservabunt, quam ibi ad praesens usque bellum
habuerunt.
Art. XI
[XI,1 ≠ IPM] Pro aequivalente autem recompensatione electori
locisque supra annexis cesserit, praestanda eidem eiusdemque posteris et 1 eorundemque] Übernommen aus IPO-NS, IPO-NM, IPO-NE, IPO-KRS, IPO-SRK,
IPO-SRM, IPO-SRE; in der Druckvorlage (IPO-AK) eorumdemque [!], korrigiert aus
eorumque; in IPO-NB eorumque
successoribus et haeredibus masculis, statim ac pax cum utroque regno et
secularibus et ecclesiasticis quocunque nomine vocatis nullo excepto in
possessione eiusdem quieta et reali eoque nomine sessionem et votum in
Religionem autem et bona ecclesiastica in eo statu relinquat, quemadmodum
per dominum archiducem Leopoldum Guilielmum inita cum capitulo
Mit dem Domkapitel von Halberstadt abgeschlossene Wahlkapitulation Ehg. Leopold DuMont 6.1, 163ff; Lünig, TRA V/1,
516–519).
haereditarius maneat atque capitulo nullum ius in eligendo et postulando vel
etiam regimine episcopatus et iis, quae eo pertinent, reliquum sit, sed modo
dictus dominus elector et iuxta ordinem successorium reliqui supranominati
ea potestate in hoc episcopatu utantur, qua reliqui principes Imperii in suis
territoriis utuntur. Liceatque quartam partem canonicatuum (excepta
eorumque reditus mensae episcopali incorporare. Quod si tot canonici
[XI,2 ≠ IPM] Cum etiam comitatus Hohensteinensis pro ea parte, qua
praefecturis Lora et Klettenberg et quibusdam oppidis, una cum eo
episcopatui applicatus atque a domino archiduce Leopoldo Guilielmo
placuit, adeo ut domino electori tanquam haereditario possessori iam dicti
episcopatus Halberstadiensis de memorato comitatu disponendi libera
quoquam in contrarium moveri possit.
[XI,3 ≠ IPM] Teneatur 1 item] In IPO-NB idem
archiduce de consensu capituli concessam renovare.
[XI,4 ≠ IPM] Eidem domino electori pro se et successoribus suis
ratione ut antememoratus episcopatus Halberstadiensis in feudum perpetuum
a sacra Caesarea maiestate de consensu statuum Imperii, statimque post
sessionem et votum in comitiis Imperii universalibus et singularibus ut et
nunc apprehenso, aliisque usibus, immunitatibus et privilegiis circa pristina
iura ipsis legitime competentibus, ita tamen, ut pagi et villae domusque ad
principem, capitulum totumque clerum et equestrem ordinem pertinentes et
respective in districtu et intra moenia civitatis sitae omnino excipiantur et de
caetero ius principis et capituli inviolatum maneat.
[XI,5 ≠ IPM] Dicto domino electori et successoribus suis episcopatus 22 episcopatu] In IPO-NM episcopatu quoque; in IPO-NB quoque getilgt.
canonicorum extinguere atque sic successu temporis totum episcopatum
[XI,6 ≠ IPM] Similiter concedatur domino electori expectantia in
successione in electoratu vel quacunque alia concessione praesentis
prout supra de episcopatu Halberstadiensi dispositum est, domino electori
suisque posteris et successoribus, haeredibus et agnatis masculis, non obstante
ulla electione aut postulatione interea temporis sive clam sive palam facta,
tradatur et conferatur in feudum perpetuum sitque 34 eidem] Übernommen aus IPO-NS, IPO-KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE; in der Druckvorlage (IPO-AK), IPO-NM, IPO-NE, IPO-NB iidem [!]
[XI,7 ≠ IPM] Interea autem teneatur capitulum una cum ordinibus et
toti domui electorali pro se atque omnibus in ea successoribus et haeredibus
atque agnatis masculis se sacramento fidelitatis et subiectionis in eventum
obstringere.
[XI,8 ≠ IPM] Civitati vero Magdeburgensi pristina sua libertas et privilegium
Ottonis primi die septimo Junii anno nongentesimo quadragesimo [940]
Das angebliche Privileg Ottos I. vom 7. Juni 940 (Druck: Goldast 1, 215f; dort dat. 947
Juni 7) wurde schon zur Zeit des WFK
(vgl. die in Meiern 3 nach dem Vorbericht
105–136, pars 2, [Punkt] 54–57) als Fälschung angesehen (Waitz).
(quod etiamsi temporum iniuria deperditum ad preces eiusdem humiliter 9 Caesarea] In der Druckvorlage (IPO-AK) vor Caesarea durchstrichen sacra; in IPO-NM
sacra Caesarea; in IPO-NB vor Caesarea durchstrichen eiusdem
et fortificandi ab imperatore Ferdinando secundo concessum
Es handelt sich um die von Ks. Ferdinand II. unter dem Datum Prag 1628 Februar 17 erteilte
Bestätigung des von Wallenstein der Stadt Magdeburg gewährten Befestigungsprivilegs, Lünig, TRA XIV/2, 665ff).
omnimoda iurisdictione et proprietate ad quadrantem milliaris Germanici
salva et inviolata maneant cum inserta clausula, quod in praeiudicium civitatis
reaedificari non debeant suburbia.
[XI,9 ≠ IPM] Caeterum quod ad quatuor dynastias seu praefecturas
Saxoniae traditae sint, in eiusdem quoque ditione permaneant in perpetuum,
cum hac tamen reservatione, ut quae hactenus ratione earundem ad collectas
Imperii et circuli contributa fuit quota, a dicto domino electore Saxoniae
Ut autem inde causata imminutio redituum cameralium et ad mensam
praefectura Egeln, quae alias ad capitulum spectabat, pleno iure possidenda et
fruenda tradatur cassato processu a comitibus de Barby aliquot abhinc annis
desuper moto, sed etiam facultas sit obtenta archiepiscopatus possessione
quartam partem canonicatuum cathedralium illis decedentibus extinguendi
eorumque reditus camerae archiepiscopali applicandi.
[XI,10 ≠ IPM] Quae vero debita a praesente domino administratore Augusto
duce Saxoniae hactenus contracta sunt, ex reditibus archiepiscopalibus
ad dominum electorem Brandenburgicum et successores suos neutiquam
praeiudicium domini electoris eiusque successorum, haeredum et agnatorum
masculorum quoquo modo onerare.
[XI,11 ≠ IPM] In his vero domini electoris archi- et episcopatibus de caetero
salva maneant ordinibus et subditis competentia eorum iura et privilegia,
cumprimis invariatae Augustanae confessionis exercitium, quale nunc ibi
religionis status et ordines Imperii transacta et conventa sunt
Vgl. V und VII IPO.
Vgl. V,24 IPO.
utpote quem aeque hic valere debere, ac si verbotenus insertus esset. Et
dominum electorem atque domum Brandenburgicam omnesque in ea
haereditariis iuris est, permanere oportet.
Ratione tituli autem conventum est, ut iam dictus dominus elector cum tota
domo Brandenburgica et in ea omnes et singuli marchiones Brandenburgici
„duces Magdeburgenses et principes Halberstadienses et Mindenses“
[XI,12 ≠ IPM] Regia quoque maiestas Sueciae restituat domino electori pro
se et successoribus suis, haeredibus atque agnatis masculis primo reliquam
Pomeraniam Ulteriorem cum omnibus appertinentiis, bonis et iuribus
deinde Colbergam cum toto episcopatu Camminensi omnique iure, quod
praebendarum capituli Camminensis, ita tamen, ut salva maneant iura regiae 30 maiestati] Übernommen aus den anderen Urkunden (IPO-NS, IPO-NM, IPO-NE, IPO-
NB, IPO-KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE), in der Druckvorlage (IPO-AK)
libertatem, bona, iura et privilegia secundum tenorem literarum reversalium
(quibus etiam ordines et subditi dicti episcopatus gaudere debent, ac si iis
directe datae essent) cum libero Augustanae confessionis exercitio iuxta
[XI,13 ≠ IPM] Tertio: Omnia loca, quae praesidiis Suedicis insessa tenentur
per Marchiam Brandenburgicam.
[XI,14 ≠ IPM] Quarto: Omnes commendas et bona ad ordinem equestrem
Divi Johannis spectantia, quae extra territoria regiae maiestati regnoque
afficientibus in authentica et probante forma, quae in archivo et
Art. XII
[XII,1 ≠ IPM] Pro eo vero, quod duci Megapolitano-Suerinensi, domino
Adolpho Friderico, in alienatione civitatis portusque Wismariensis decedit,
competant ipsi eiusque haeredibus masculis episcopatus Suerinensis et
Lauenburgicae aliorumque vicinorum ut et dictae dioeceseos hinc inde
aliisque pertinentiis et potestate extinguendi canonicatus utrobique post
ducali applicandi. Eoque nomine habeat sessionem in conventibus Imperii et
circuli Saxoniae Inferioris cum duplici principis titulo et voto.
Etsi vero eiusdem ex fratre nepos dominus Gustavus Adolphus, dux
quia tamen ipsi non minus quam patruo beneficium restitutionis in suos
hunc cedat episcopatum. Conferentur autem dicto duci Gustavo Adolpho eo
nomine compensationis ergo duo canonicatuum iuxta modernam
Vgl. V und VII IPO.
primum vacatura.
[XII,2 ≠ IPM] Quod deinde ad praetensos duos canonicatus in ecclesia
[XII,3 ≠ IPM] Pro maiori vero dictae domus Mecklenburgensis satisfactione
cedant ipsi commendae ordinis equestris Divi Johannis Hierosolymitani
supra expressae
Vgl. V,25 IPO.
conventum fuerit, et quidem lineae Suerinensi Mirow, lineae vero
ipsi procurare eidemque nec non domino electori Brandenburgico tanquam
eius patrono, quotiescunque casus evenerit, hactenus praestari solita porro
quoque praestare teneantur.
[XII,4 ≠ IPM] Confirmabit etiam Caesarea maiestas eidem vectigalia ad
Vgl. XVI,8 IPO.
donec summa ducentorum millium [200.000] thalerorum Imperialium
Cassetur insuper praetensum debitum Wingerschianum utpote ex caussa belli
ortum, processibus etiam et decretis desuper emanatis penitus annullatis, ita
ut neque duces Megapolitani neque civitas Hamburgensis eo nomine
Art. XIII
[XIII,1 ≠ IPM] Cum domus ducalis Brunovicensis et Lüneburgensis ob
successio, Caesarea maiestas praesenti Sacri Romani Imperii statui minime
expedire iudicans pacem publicam propterea impediri diutius consentit ac
permittit, ut eiusmodi alternativa successio in dicto episcopatu Osnabrugensi
deinceps inter catholicos et Augustanae confessionis episcopos, ex familia
postulandos, locum habere debeat modis et conditionibus sequentibus:
[XIII,2 ≠ IPM] Primo: Quoniam dominus Gustavus Gustavi comes in
occasione praesentis belli obtento renunciat iuramentumque a statibus et
Wilhelmus eiusque successores sicut et capitulum, status et subditi dicti
pacis numerandorum octuaginta millia [80.000] thalerorum Imperialium, ita
ut singulis annis vicena millia [20.000] Hamburgi ad manus dicti comitis
eiusve 4 mandatario] In IPO-NM mandatarii; in IPO-NB mandatario wahrscheinlich korrigiert aus mandatarii
Vgl. XVI,2–6 IPO.
[XIII,3 ≠ IPM] Secundo: Restituatur dictus episcopatus Osnabrugensis totus
et integer cum omnibus suis appertinentiis secularibus et ecclesiasticis
uniformis perpetuaeque capitulationis leges communi principis Francisci
Wilhelmi domusque Brunsvigo-Lüneburgicae et capitularium episcopatus
Osnabrugensis consensu iam ineundae sancierint.
[XIII,4 ≠ IPM] Tertio: Status religionis ac coetus ecclesiastici totiusque cleri
utriusque religionis tam in ipsa urbe Osnabrugensi quam in reliquis ad hunc
episcopatum pertinentibus ditionibus, oppidis, villis, pagis omnibusque aliis
locis maneat et reducatur in eum, qui fuit die prima Januarii anno millesimo
sexcentesimo vicesimo quarto [1624], statum, ita tamen, ut prius fiat
sexcentesimum vicesimum quartum [1624] quoad verbi ministros et divinum
cultum mutata deprehenduntur, etiam supradictae capitulationi inserenda
[XIII,5 ≠ IPM] Quarto: Defuncto eodem domino episcopo succedat in
teneaturque capitulum cathedrale Osnabrugense ut et reliqui status et subditi
statim post decessum aut resignationem moderni episcopi eundem dominum
Ernestum Augustum in episcopum recipere, ac dicti status et subditi isti fini
intra trimestre a conclusa hac pace computandum ipsi solitum ut supra
ineunda positas.
[XIII,6 ≠ IPM] Quod si vero dux Ernestus Augustus post obitum moderni
episcopi non fuerit superstes, teneatur capitulum alium ex domini Georgii
ducis Brunsvicensis et Lüneburgensis posteris in episcopum suum postulare
conditionibus tamen in recepta capitulatione uniformi initis perpetuo
vel electione vel postulatione praesulem catholicum sibi praeficere. Sin vero
hac in parte vel canonicorum negligentia vel discordia intercesserit, locus sit
ordinationi iuris canonici et consuetudini Germaniae, salva tamen
successio inter catholicos episcopos ex gremio capituli electos vel aliunde
modo nominati ducis Georgii descendentes, et quidem, si plures sint 9 vel] In IPO-SRE et
inter ipsam et catholicos perpetua.
[XIII,7 ≠ IPM] Quinto: Teneatur non solum memoratus dux Ernestus
succedentium statum religionis, coetus ecclesiastici totiusque cleri tam in ipsa
urbe Osnabrugensi quam in reliquis ad hunc episcopatum pertinentibus
prout superius articulo 3Nach unserer Zählung ist XIII,4 IPO gemeint; dieser Paragraph regelt den dritten Punkt der braunschweigischen Entschädigung und beginnt Tertio: Status religionis.
[XIII,8 ≠ IPM] Sexto: Ne etiam durante administratione et regimine episcopi
Augustanae confessioni addicti circa censuram ecclesiasticorum catholicorum
itemque usum et administrationem sacramentorum ritu Romanae ecclesiae ut
et caetera, quae sunt ordinis, ulla difficultas aut confusio suboriatur, horum
omnium dispositio, quoties alternativa successio in talem Augustanae
esto. Caetera superioritatis et regiminis iura in civilibus et criminalibus
Quoties vero catholicus episcopus in episcopatu Osnabrugensi rerum potitur,
nihil omnino in Augustanae confessionis sacra arroget sibi iuris aut obtineat.
[XIII,9 ≠ IPM] Septimo: Monasterium seu praelatura Walckenried, cuius hoc
tempore administrator est Christianus Ludovicus dux Brunsvicensis et
Brunsvicensium et Lüneburgensium familias succedendi ordine, annullato
iure advocatiae aliisque episcopatus Halberstadiensis et comitatus
[XIII,10 ≠ IPM] Octavo: Ducibus quoque Brunovicensibus et
castrum Westerburg competunt, nec minus infeudatio comiti a Tattenbach a
ducibus facta eoque nomine initae leges perinde ut iura crediti et pignoris
ducis Christiani Ludovici vicario Friderico Schenckio a Winterstädt in
[XIII,11 ≠ IPM] Nono: Debitum a Friderico Ulrico duce Brunsvicensi et
Lüneburgensi cum rege Daniae contractum et per hunc in pacificatione
Zur Abtretung dieser Schuld an den Kaiser verpflichtete sich der dänische Kg.
Christian IV.
während der Friedensverhandlungen in Lübeck in einem Revers vom 5./15.
Mai 1629 (, 33, 56f, 69).
Diese Verpflichtung wurde nicht ausdrücklich in den ksl.-dänischen Lorenz, Nr. 58, 205–209;
mit weiteren
et Lüneburgenses se ad hoc debitum persolvendum ob plures rationes teneri
negaverint eaque de re etiam per legatos plenipotentiarios coronae Sueciae
instanter actum sit, amore pacis remissio et expunctio totius istius debiti et
obligationis dictis ducibus eorumque haeredibus et provinciis concessa esto.
[XIII,12 ≠ IPM] Decimo: Cum duces Brunovicenses et Lüneburgenses
cessent quoque annuae illae pensiones abolito prorsus debito ut et alia quavis
obligatione.
[XIII,13 ≠ IPM] Undecimo: Ducis etiam Augusti duobus filiis natu
episcopatu Strasburgensi primo vacaturae, ea tamen conditione, ut dictus
canonicatum antehac habuit vel habere poterat.
[XIII,14 ≠ IPM] Duodecimo: Viceversa iidem duces postulationibus et
archiepiscopatus et episcopatus superius in hoc pacificationis instrumento
disposita sunt
Vgl. XI,6–10 IPO; X,7–8 IPO; XI,1–2 IPO; XII,1 IPO.
Art. XIV
[XIV,1 ← § 30 IPM] De summa duodecim millium [12.000] Imperialium
Magdeburgensi quotannis solvendorum conventum est, ut coenobium et 5 praefectura] In IPO-KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE praefecturae
omnibus pertinentiis et omnimoda iurisdictione solo 6 territorii] Übernommen aus den anderen Urkunden (IPO-NS, IPO-NM, IPO-NE, IPO-
NB, IPO-KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE); in der Druckvorlage (IPO-AK) territiorii [!]
Atque his praefecturis idem marchio utatur fruatur ad dies vitae absque ulla
rationum redditione, hac tamen lege, ut in politicis et ecclesiasticis nullum
plane subditis afferatur praeiudicium.
[XIV,2 ← § 30 IPM] Quia porro ut totus archiepiscopatus ita etiam iam
ideo a moderno domino administratore domino marchioni sine mora ex
Imperialium ab ipso marchione vel eius haeredibus non restituenda.
[XIV,3 ← § 30 IPM] Praeterea placuit, ut post fata domini marchionis ratione
et nomine non praestitorum alimentorum descendentibus ipsius eorumque
haeredibus liceat dictum coenobium atque praefecturas per integrum
earundemque iurisdictio, reditus et proventus archiepiscopatui absque
Et praedicta omnia observentur, etiamsi propter domini electoris
ad dominum electorem eiusque haeredes et successores pervenerit.
Art. XV
[XV,1 = § 48 IPM] Circa causam Hasso-Cassellanam conventum est, ut
Primo omnium: Domus Hasso-Cassellana omnesque eius principes, maxime
domina Amelia Elisabetha, Hassiae landgravia, eiusque filius, dominus
quocunque modo illis addicti nullo prorsus excepto, non obstantibus
ratione damnorum et iniuriarum tam neutralium quam belligerantium
Vgl. II IPO.
plenaria restitutione reductae (exceptis Caesareae maiestatis et domus
Vgl. IV,51–55 IPO. In einer der 1648 verwendeten Einteilungen des IPO bildeten IV,51–55
IPO einen einzigen Paragraphen, der mit Tandem omnes
eingeleitet wird.
Vgl. VII,1–2 IPO.
[XV,2 § 49 IPM] Secundo: Domus Hasso-Cassellana eiusque successores
abbatiam Hirsfeldensem cum omnibus appertinentiis secularibus et
tamen iuribus, quae domus Saxonica a tempore immemoriali possidet,
[XV,3 = § 50 IPM] Tertio: Ius directi et utilis dominii in praefecturas
Schaumburg, Bückenburg, Saxenhagen et Statthagen episcopatui Mindano
antehac assertum et adiudicatum porro ad dominum Wilhelmum, modernum
Hassiae landgravium, eiusque successores plenarie in perpetuum citra
pertineat, salva tamen transactione inter Christianum Ludovicum ducem
Brunsvico-Lüneburgensem et Hassiae landgraviam Philippumque comitem
de Lippe inita
Haupt- und Nebenrezeß,
Lauenau 1647 Oktober 1[/11] (Druck: Meiern 5, 636–642).
Vertrag über die Gft.
Schaumburg vom 9./19. Juli 1647 in Münster zwischen hessen-kasselischen
und lippischen Gesandten unter Vermittlung des schwed. Gesandten Johann Oxenstierna, der am
11./21. August 1647 in einer gemeinsamen Urkunde von der hessischen Lgf.in Amalie Elisabeth
und Gf. Philipp von der Lippe bestätigt wurde (Druck: Lünig, Corpus iuris feudalis 2,
1769–1778); zum Inhalt des Vertrags vgl. Ledderhose, 155–159; Bettenhäuser, 90–95.
[XV,4 = § 51 IPM] Conventum praeterea est, ut pro locorum hoc bello
intra spatium novem mensium a tempore ratificationis pacis computandum
Cassellis solventium periculo et sumptibus pendantur, nec contra promissam
solutionem ulla exceptio ullusve praetextus admittatur, multo minus summa
conventa ullo arresto afficiatur.
[XV,5 = § 52 IPM] Ut etiam domina landgravia de solutione tanto securior
sit, sequentibus conditionibus retineat Neus, Cosfeld et Neuhaus inque iis
locis sua sibique solum obligata praesidia habeat, ea quidem lege, ut praeter
officiales et alias personas in praesidiis necessarias dictorum trium locorum
praesidia coniunctim non excedant numerum mille ducentorum [1.200]
dictorum locorum peditum et equitum imponere quemve huic vel illi
[XV,6 = § 53 IPM] Praesidia autem secundum ordinationem de sustentatione
officialium et militum Hassiacis hactenus consuetam alantur, et quae ad
quibus dicta arx et civitates sunt sitae, absque summae supranominatae
non ultra debitam summam exequi. Iura autem superioritatis et iurisdictio
tam ecclesiastica quam secularis et reditus nominatarum arcis et civitatum
[XV,7 = § 54 IPM] Quamprimum vero post ratificatam pacem dominae
Neussianum in Cosfeld et Neuhaus non deducat vel eius nomine quicquam
ulterius exigat nec praesidia in Cosfeld numerum sexcentorum peditum et
quinquaginta equitum, in Neuhaus autem centum peditum excedant. Sin
non dependatur, non tantum Cosfeld et Neuhaus, donec plenaria subsecuta
fuerit solutio, sed etiam pro residuo summae eiusque singulis centenis
praestandis et exsolvendis pensionibus sufficiunt, quaestores et receptores
summae pensiones solvant, non obstante dominorum suorum prohibitione.
[XV,8 = § 55(1) IPM] Quod si vero quaestores et receptores in solvendo
iure territoriali domino proprietatis interea 35 semper] In IPO-KRS semper am Rand von Lamberg eigenhändig eingefügt; vgl. Nr. 22.
restituat illico loca iam denominata cautionis loco interim retenta, pensiones
cessent, et quaestores atque receptores, quorum facta fuit mentio, iuramenti
nexu sint liberati.
[XV,9 = § 55(2) IPM] Quarum autem praefecturarum reditus pensionibus
contingente mora solvendis sint assignandi, ante ratificationem pacis
[XV,10 = § 56(1) IPM] Praeter loca autem securitatis causa, ut memoratum,
dominae landgraviae relinquenda et post solutionem demum restituenda 7 restituet] Ebenso in IPO-NE; in IPO-NS, IPO-NM, IPO-NB, IPO-KRS, IPO-SRK,
IPO-SRM, IPO-SRE jedoch restituat
et omnia denique bona immobilia nec non iura inter haec bella ab ipsa
quam reliquis omnibus restituendis non solum 11 annonam] So in allen Urkunden (IPO-AK, IPO-NS, IPO-NM, IPO-NE, IPO-NB, IPO-
KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE).
dominae landgraviae et supradictis successoribus, [XV,11 = § 56(2) IPM] quae
vero ab ipsa non illata, sed in locis occupatis tempore occupationis reperta
sunt et adhuc extant, ibi permaneant, sed ut etiam fortificationes et valla 17 et] In IPO-NS, IPO-KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE vel
[XV,12 ≙ § 57 IPM] Et quamvis domina landgravia praeterquam ab archi- et
episcopatibus Moguntinensi, Coloniensi, Paderbornensi, Monasteriensi et
et sibi eo nomine a quoquam alio quicquam solvi omnino noluerit, pro rerum
tamen et circumstantiarum aequitate 22 placuit] In der Druckvorlage (IPO-AK) sind die letzten beiden Silben nur als Kustode
dispositione paragraphi praecedentis inchoantis „Conventum praeterea est
etc.“
Vgl. XV,4 IPO.
Martii huius anni Hassiacis contributionem dependerunt, secundum
ratam suam supranominatis archi- et episcopatibus atque abbatiae conferant
et damnum, si quod solventes ob unius vel alterius moram perpessi fuerint,
morosi resarciant nec executionem contra tergiversantes instituendam
[XV,13 = § 58 IPM] Quod controversias inter 1 domus] In IPO-NM, IPO-NB, IPO-KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE domos (in
IPO-KRS domos korrigiert aus domus)
et Darmstadinam, super successione Marpurgensi agitatas attinet,
partium unanimi accedente penitus sunt compositae
Hessischer Hauptvergleich vom 14./24. April 1647 (Druck: ST 6.1, 213–224); dazu gehört
ein Nebenrezeß, zu dessen archivalischer Überlieferung und zu dessen Inhalt vgl. Beck, 80
Anm. 246, 83–88. Eine der fünf Ausfertigungen des Hauptvergleichs war für die Übersendung
nach Osnabrück bestimmt (vgl. ST 6.1, 224).
istam cum suis annexis et recessibus, sicut ea Cassellis inita et a partibus 6 conventuique huic insinuata] In IPO-KRS am Rand von Lamberg eigenhändig eingefügt; vgl. Nr. 22.
plane esse roboris, ac si verbis totidem hisce tabulis inserta
sive iuramenti sive alio quocunque ullo unquam tempore convelli posse,
quinimo ab omnibus, etiamsi aliquis ex interessatis eam forte confirmare
detrectet, exactissime observari debere.
[XV,14 = § 59 IPM] Sicut etiam transactio inter defunctum dominum
Waldecciae die undecima Aprilis anno millesimo sexcentesimo tricesimo
quinto [1635] facta et a domino Georgio Hassiae landgravio die decima
quarta Aprilis anno millesimo sexcentesimo quadragesimo octavo [1648]
Zwischen Lgf. Wilhelm V.
von Hessen-Kassel und den Gf.en von Waldeck am 11.[/21.]
April
1635 projektierter und am 24.
März/3. April 1647 in Kassel abgeschlossener Vertrag (Druck: Lünig,
TRA XXIII, 1885–1890). Im Nebenrezeß zum hessischen Hauptvergleich vom 14./
24. April 1648 (Regest bei Beck, 83–88, hier 86) erkannte Lgf. Georg II. von Hessen-
[XV,15 = § 60 IPM] Firmum quoque maneat et inviolabiliter custodiatur ius
primogeniturae in qualibet domo Hassiae, Cassellana et Darmstadina,
Art. XVI
[XVI,1 = § 98(1) IPM] Simulatque vero instrumentum pacis a dominis
et quae supra conventa sunt, utrinque e vestigio executioni mandentur.
[XVI,2 = § 100 IPM] Imprimis quidem Imperator ipse per universum
ad aliquid restituendum vel praestandum obligantur, ut sine tergiversatione et
noxa intra tempus conclusae et ratificandae pacis praestent et exequantur
transacta, iniungendo tam directoribus (ausschreibenden fürsten) quam praefectis
militiae circularis (creiß-obristen), ut ad requisitionem restituendorum iuxta
Inseratur etiam edictis clausula, ut quia circuli directores (die ausschreibende fürsten) aut praefectus militiae circularis (creiß-obristen) in causa vel restitutione
propria minus idonei executioni esse censentur, hoc in casu, itemque si
vicini circuli directores aut praefecti militiae circularis eodem executionis
[XVI,3 = § 101(1) IPM] Quod si etiam restituendorum aliquis Caesareanos
commissarios ad alicuius restitutionis, praestationis vel executionis
dentur.
[XVI,4 = § 101(2) IPM] Quo casu ut rerum transactarum effectus tanto minus
impediatur, tam restituentibus quam restituendis liceat statim conclusa et
subscripta pacificatione binos aut trinos utrinque nominare commissarios, e
quibus Caesarea maiestas unum a restituendo, alterum a restituente
omnia, quae vigore huius transactionis oportet, absque mora exequantur. Sin
autem restituentes commissarios nominare neglexerint, Caesarea maiestas ex
iis, quos restituendus nominaverit, unum deliget aliumque pro suo arbitrio,
observata tamen utrobique diversae religioni addictorum paritate, adiunget,
quibus commissionem executionis demandabit non obstantibus
transactorum tenore notum faciant interessatis aliquid restituturis.
[XVI,5 = § 102 IPM] Omnes denique et singuli, sive status sive communitates
sive privati, sive clerici sive seculares, qui vigore huius transactionis
restituendum, cedendum, dandum, faciendum aut aliud quid praestandum
obstricti sunt, teneantur statim post promulgata Caesarea edicta et factam
salvatoriae sive generalis sive specialis alicuius supra in amnestia
Vgl. II und IV IPO.
quacunque alia exceptione itemque sine noxa aliqua omnia, ad quae
[XVI,6 = § 103 IPM] Nec directorum et praefectorum circularis militiae aut
commissariorum executioni quisquam sive status sive miles, praesertim
liberumque sit dictis executoribus contra eos, qui executionem quovis modo
impedire conantur, suis vel etiam restituendorum viribus uti.
[XVI,7 = § 104 IPM] Deinde omnes et singuli utriusque partis captivi sine
discrimine sagi vel togae eo modo, quo inter exercituum duces cum Caesareae
maiestatis approbatione conventum est vel adhuc convenietur, liberi
[XVI,8 ≠ IPM] Denique pro militiae Suedicae exauctoratione omnes et
libertateque et exemptione in futurum salvis) septem sequentium circulorum
Imperii, electoralis Rhenani, Superioris Saxonici, Franconici, Suevici,
Imperium Romanum usitata idque tribus terminis: Primo termino (statibus in
circulo electorali ut et Superiori Rhenano Francofurtum ad Moenum,
Ulmam, Westphaliae Bremam vel Monasterium et Inferioris Saxoniae
[1.800.000] Imperialium thalerorum in numerata pecunia (pro cuius summae
faciliori solutione impetranda liceat illos subditos, qui ex amnestia veniunt
restituendi, non moderno ipsorum possessori, sed vero domino, cui ex
secundum ipsorum quotam et proportionem collectare, nec in exigendis illis
collectis moderni possessores ullum creent impedimentum) et duodecies
ratificandam pacem cum officiali militari sibi assignato ex aequo et bono
[XVI,9 ≠ IPM] Qua conventione ut et ratihabitionum commutatione facta
dictorum octodecim centenorum millium [1.800.000] thalerorum solutio,
ullam aliam causam differantur cessantibus statim a conclusa pace
caeterarumque copiarum sustentatione ad tolerabilem modum convenienda,
salva itidem iis statibus, qui suam portionem solverunt vel cum assignatis
suis constatibus ob horum solvendi moram sibi illatorum damnorum
Reliquarum duarum myriadum [2.000.000] priorem quidem sub finem
cum potestate deputatis ministris dicti septem circulorum status bona fide
sunt exsoluturi. Sicuti autem dicti septem circuli soli militiae Suedicae sine
praetensione alterius assignati intelligantur, ita singuli eorum electores,
observantiam et extraditam hic designationem
Vgl. die Repartition
über 1,8 Mill. Rt. in bar und 1,2 Mill. Rt. in Assignationen, dict. 1648
Oktober 17/27 (Druck: Meiern 6, 631–638);
vgl. dazu Oschmann, 618f.
[XVI,10 ≠ IPM] Nec ullus status vel a solutione immunis sit vel maiori der römermonath praegravetur vel pro alio suo constatu aliisque
eo nomine praegravetur, neque etiam ullus status in modo suos collectandi
vel a milite aut constatu vel ullo alio sub quocunque praetextu de facto
[XVI,11 ≠ IPM] Quod ad circulum Austriacum et Bavaricum attinet, cum
ille (praeter factam in hoc pacificationis conventu a statibus Imperii
toleratis belli sumptibus subsidium e collectis Imperii praestandum
Vgl. den Beschluß der beiden oberen Reichskollegien vom 20./30 Juli 1648 (Meiern 6, 114),
den der Städterat zwar nicht akzeptierte (APW III A 6 Nr. 167), der den ksl. Gesandten
jedoch am 22.
Juli/1. August 1648 als Entscheidung der Reichsstände mitgeteilt wurde (APW
III C 2, 1125ff).
penes sacram Caesaream maiestatem esto, in circulo autem Bavarico
ut et in caeteris septem circulis fiat secundum constitutiones Imperii.
[XVI,12 ≠ IPM] Ut autem regia maiestas Sueciae eo securior certiorque sit de
infallibili singulorum terminorum praestatione, 27 singuli] Übernommen aus den anderen Urkunden (IPO-NS, IPO-NM, IPO-NE, IPO-NB,
IPO-KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE); in der Druckvorlage (IPO-AK) singulis
quisque quotam condicto tempore locoque bona fide solvendum sponte
ullius intervenerit, omnes Imperii ordines, potissimum vero cuiusque circuli
directores ducesque, vi articuli assecurationis pacis
Vgl. XVII,4 IPO.
rem iudicatam exequi absque ullo ulteriori iuris processu vel exceptione.
[XVI,13 ≙ § 105 IPM] Restitutione ex capite amnestiae et gravaminum
Vgl. II-V und VII IPO.
facta, liberatis captivis ratihabitionibus commutatis et praestitis iis, quae de
primo solutionis termino supra conventa sunt, omnia utriusque partis
regnique Sueciae et landgraviae Hassiae eorumque foederatorum et
passu educantur.
[XVI,14(1) ≙ § 106(1) IPM] Loca ipsa, civitates, urbes, oppida, arces, castella,
fortalitia, tam quae per regnum Bohemiae aliasque terras Imperatoris 13–14 belligerantium] In den anderen Urkunden (IPO-NS, IPO-NM, IPO-NB, IPO-KRS,
IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE) belligerantibus (in IPO-NB belligerantibus korrigiert aus belligerantium)
partis vel quemcunque alium modum concessa sunt, prioribus et legitimis
suis possessoribus et dominis, sive mediati sive immediati Imperii status sint,
tam ecclesiasticis quam secularibus, comprehensa libera Imperii nobilitate,
absque mora restituantur liberaeque eorum dispositioni sive de iure et
obstantibus ullis donationibus, infeudationibus, concessionibus (nisi ultro et
spontanea status alicuius voluntate alicui factae sint vel fuerint),
aut aliis quibuscunque titulis in priorum legitimorum dominorum
principum Imperii Romani satisfactionem vel aequivalentem
Vgl. X-XV IPO.
[XVI,14(2) ≙ § 107 IPM] Atque haec restitutio locorum occupatorum tam a
Caesarea maiestate quam a regia maiestate Sueciae et utriusque sociis,
[XVI,15 = § 108(1) IPM] Restituantur etiam archiva et documenta literaria
aliaque mobilia ut et tormenta bellica, quae in dictis locis tempore
aliunde eo invecta sunt, sive in praeliis capta sive ad usum et custodiam eo per
occupantes illata fuerunt, una cum annexis ut et bellico apparatu iisdem
[XVI,16 = § 108(2) IPM] Teneantur subditi cuiusque loci decedentibus
necessariis avehendis ad loca in Imperio destinata absque pretio
militumque hoc modo discedentium sine dolo et fraude. Liberent etiam
et similia eorum usibus commodata, omnia vel singula, extra dominorum
suorum, multo minus Imperii fines secum trahere, eoque nomine obsidibus
cavere teneantur.
[XVI,17 = § 109(1) IPM] Reddita vero, sive maritima et limitanea sive
motibus introductis praesidiis perpetuo posthac libera sunto et dominorum
suorum (salvo de caetero cuiusque iure) liberae dispositioni relinquantur.
[XVI,18 = § 109(2) IPM] N20 ulli] In IPO-NB ullo
praeiudicio damnove cedat, quod ab alterutra parte belligerantium occupata
et insessa fuerat, sed omnes et singulae cum omnibus et singulis civibus et
incolis tam universalis amnestiae quam caeteris huius pacificationis beneficiis
gaudeant iisque de caetero omnia sua iura et privilegia in sacris et profanis,
quae ante hos motus habuerunt, sarta tectaque maneant, salvis tamen iuribus
superioritatis cum inde dependentibus pro singulis quarumcunque dominis.
[XVI,19 = § 110 IPM] Denique omnium belligerantium in Imperio partium
copiae et exercitus dimittantur et exauctorentur, eo tantum numero in suos
cuiusque proprios status traducto, quem quaeque pars pro sua securitate
[XVI,20 ∼ § 99 IPM] Tam exauctoratio vero militiae quam restitutio locorum
ad praefixum tempus eo ordine modoque fiant, de quibus inter generales
exercituum duces conveniet, observatis tamen quoad rem ipsam iis, quae in
puncto satisfactionis militiae
Vgl. XVI,8–12 IPO.
Art. XVII
[XVII,1 ≙ § 111 IPM] Pacem hoc modo conclusam promittunt Caesarei et
regii ordinumque Imperii legati et plenipotentiarii respective ab Imperatore
et regina Sueciae Sacrique Imperii Romani electoribus, principibus et statibus
ad formam hic mutuo placitam ratihabitum iri seseque infallibiliter
a die subscriptionis computandarum hic Osnabrugis praesententur et
[XVII,2 = § 112 IPM] Pro maiori etiam horum omnium et singulorum
Imperii sanctio imposterum aeque ac aliae leges et constitutiones
aeque ac politicos, sive status Imperii sint sive non, 14 eoque] Ebenso in IPO-NS, IPO-NE, IPO-KRS, IPO-SRK, IPO-SRE (in IPO-KRS eaque wahrscheinlich in eoque korrigiert); in IPO-SRM undeutlich; hingegen in IPO-NM, IPO-
NB eaque
assessoribus tanquam regula, quam perpetuo sequantur, praescripta.
[XVII,3 = § 113 IPM] Contra hanc transactionem ullumve eius articulum aut
clausulam nulla iura canonica vel civilia, communia vel specialia 18 consiliorum] So in der Druckvorlage (IPO-AK) und in IPO-NM; in den anderen Urkunden
(IPO-NS, IPO-NE, IPO-NB, IPO-KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE) conciliorum
decreta, privilegia, indulta, edicta, commissiones, inhibitiones, mandata,
decreta, rescripta, litispendentiae, quocunque tempore latae sententiae, res
iudicatae, capitulationes Caesareae et aliae, religiosorum ordinum regulae
aut exemptiones, sive praeteriti sive futuri temporis protestationes,
pacta seu dedititia seu alia, multo minus edictum anni millesimi sexcentesimi
vicesimi noni [1629]
Restitutionsedikt vom 6.
März 1629 (Druck: Frisch, 183–194,
nach einem authentischen
Druck).
Prager Frieden vom 20./30. Mai 1635 (Druck des Hauptvertrags, der Rezesse und anderer
dazugehöriger Urkunden:
concordata cum Pontificibus aut interimistica anni millesimi quingentesimi
quadragesimi octavi [1548]
Augsburger Interim, das am 25. Mai 1548 publiziert und in den Reichsabschied vom 30.
Juni
1548 aufgenommen wurde (Druck: Mehlhausen, 28–145).
decreta, dispensationes, absolutiones vel ullae aliae, quocunque nomine aut
praetextu excogitari 29 poterint] So in allen Urkunden (IPO-AK, IPO-NS, IPO-NM, IPO-NE, IPO-NB, IPO-
KRS, IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE).
admittantur, nec uspiam contra hanc transactionem in petitorio aut
[XVII,4 = § 114 IPM] Qui vero huic transactioni vel paci publicae consilio vel
ope contravenerit vel executioni aut restitutioni repugnaverit vel etiam
Vgl. XVI,2–6 IPO.
causae cognitione et ordinaria iuris executione restitutum de novo gravare
tentaverit, sive clericus sive laicus fuerit, poenam fractae pacis ipso iure et
facto incurrat, contraque eum iuxta constitutiones Imperii restitutio et
[XVII,5 = § 115 IPM] Pax vero conclusa nihilominus in suo robore
huius pacis leges contra quemcunque sine religionis distinctione tueri et
iuris disceptationi submissa.
[XVII,6 = § 116(1) IPM] Veruntamen si neutro horum modorum intra
sumere ad repellendam iniuriam a passo moniti, quod nec amicitiae nec iuris
via locum invenerit, salva tamen de caetero uniuscuiusque iurisdictione
administratione.
[XVII,7 = § 116(2) IPM] Et nulli omnino statuum Imperii liceat ius suum vi
vel armis persequi, sed si quid controversiae sive iam exortum sit sive posthac
inciderit, unusquisque iure experiatur; secus faciens reus sit fractae pacis.
Quae vero iudicis sententia definita fuerint, sine discrimine statuum
[XVII,8 = § 117 IPM] Ut etiam pax publica tanto melius conservari possit,
redintegrentur circuli, et statim ac undecunque turbarum vel motuum aliqua
initia apparent, observentur ea, quae in constitutionibus Imperii de pacis
[XVII,9 = § 118 IPM] Quoties autem milites quavis occasione aut quocunque
tempore per aliorum territoria aut fines aliquis ducere velit, transitus
adeo sine maleficio, damno et noxa eorum, quorum per territoria ducuntur,
ac denique omnino observentur, quae de conservatione pacis publicae Imperii
constitutiones decernunt et ordinant.
[XVII,10 ∼ § 119 IPM] Hac pacificatione comprehendantur 1 ex] In IPO-NM, IPO-NE a; in der Druckvorlage (IPO-AK) ex korrigiert aus a
Catholicus, domus Austriaca, Sacri Imperii Romani electores, principes,
regna Daniae Norvegiaeque cum annexis provinciis ut et ducatu
Italiae ordinesque foederati Belgii et Helvetiae Rhetiaeque, princeps etiam
Transylvaniae.
[XVII,11 ∼ § 119 IPM] Ex parte vero serenissimae reginae regnique Sueciae
omnes eius foederati et adhaerentes, imprimis rex Christianissimus, tum
civitates Anseaticae, item rex Angliae, rex et regna Daniae Norvegiaeque cum
annexis provinciis ut et ducatu Schleswicensi, rex Poloniae, rex et regnum
Lusitaniae, magnus dux Muschoviae, respublica Veneta, foederatum Belgium,
Helvetii Rhetique et princeps Transylvaniae.
[XVII,12 ≙ § 120 IPM] In quorum omnium et singulorum fidem maiusque
robur tam Caesarei quam regii legati, nomine vero omnium electorum, 20 die – facti] In IPO-NS wahrscheinlich später eingefügt; in IPO-NB facti ergänzt.
Druck: Nr. 26.
nimirum electoralis Moguntinus, dominus Nicolaus Georgius de Reigersberg,
eques, cancellarius; electoralis Bavaricus, dominus Johannes Adolphus Krebs,
consiliarius intimus; 24–25 electoralis – consiliarius] In der Druckvorlage (IPO-AK) in anderer Schrift am Rand ergänzt; in IPO-NS am Rand hinzugesetzt, Einfügungszeichen vor Brandenburgicus; in
IPO-NM, IPO-NE, IPO-NB in der laufenden Zeile; der Passus fehlt in IPO-KRS, IPO-
SRK, IPO-SRM, IPO-SRE.
Austriacae dominus Georgius Ulricus comes a Wolckenstein, consiliarius
intimus; dominus Johannes Ernestus, ducis Bavariae consiliarius aulicus;
Brandenburgicae-Culnbacensis et -Onolzbacensis consiliarius intimus;
lineae Cellensis consiliarius intimus; dominus Iacobus Lampadius, 4 scamni] So in der Druckvorlage (IPO-AK) sowie in IPO-NS, IPO-KRS, IPO-SRK, IPO-
SRM, IPO-SRE; in IPO-NM, IPO-NE scamni civitatensis in der laufenden Zeile, ebenso in IPO-NB, civitatensis hier jedoch durchstrichen; dazu ist auf einem eigenen Blatt folgende Notiz des (seit 1799 angestellten) bayerischen geheimen Staatsarchivars Vinzenz Pall von Pallhausen (1759–1817; vgl. Heigel) geheftet: Verbum hoc, quod ab insano vel idiota
quodam, tempore, ut atramentum adhuc recens indicat, noviori deletum est, legi debet
„civitatensis“. Notatum die 28 Januarii 1801. Ballhausen manu propria.
et consiliarius; nomine utriusque scamni dominus Marcus Otto,
Lubecensis, et dominus Jodocus Christophorus Kress a Kressenstain, 10 dictique – principalium] In der Druckvorlage (IPO-AK) am Rande in anderer Schrift 13/γ, wohl ein nicht datierbarer Hinweis auf den oben erwähnten Reichsschluß vom 3./13. 1648.
decima/vigesima/] In IPO-SRK, IPO-SRM, IPO-SRE vigesima/decima
Vgl. XVII,1 IPO.
lege, ut subscriptione iam nominatorum deputatorum reliqui status omnes et
singuli, qui subscriptione et ratihabitione supersedent, tam firmiter ad
nec ulla a directorio Imperii Romani contra subscriptionem a memoratis
Acta sunt haec Osnabrugis Westphalorum die decima/vigesima quarta mensis Octobris
anno Christi millesimo sexcentesimo quadragesimo octavo.
Vollmachten
Kaiserliche Vollmacht für Trauttmansdorff, Lamberg und Krane
Nos Ferdinandus tertius, divina favente clementia electus Romanorum
Croatiae, Sclavoniae etc. rex, archidux Austriae, dux Burgundiae, Brabantiae,
Styriae, Carinthiae, Carniolae 1 etc.] Fehlt in IPO-NS, IPM-NE.1 etc.] Fehlt in IPO-NS, IPM-NM, IPM-NE, IPM-NB.
ac Superioris et Inferioris Silesiae, Wirttembergae et Teckae, princeps Sueviae,
comes Habsburgi, Tyrolis, Ferretis, Kyburgi et Goritiae, landgravius Alsatiae,
marchio Sacri Romani Imperii, Burgoviae ac Superioris et Inferioris Lusatiae,
dominus Marchiae Sclavonicae, Portus Naonis et Salinarum etc., universis et
singulis, quorum interest aut quomodolibet interesse potest, notum 12 etc.] Fehlt in IPO-NS, IPM-NE.12 etc.] Fehlt in IPO-NS, IPM-NM, IPM-NE, IPM-NB.
Inferioris Silesiae, Wirtembergae et Teckae, principem Sueviae, comitem
Habsburgi, Tyrolis, Ferretis, Kyburgi et Goritiae, landgravium Alsatiae,
dominum Marchiae Sclavonicae, Portus Naonis et Salinarum 16 etc.] Fehlt in IPO-NS.
una parte et serenissimum quondam principem, dominum Gustavum
Finlandiae, ducem Estoniae et Careliae Ingriaeque dominum, ac post eius e
vita 21 discessum] In IPO-NS decessum
multa sanguinis christiani profusione et multarum Germaniae provinciarum
desolatione armis satis vehementer sit decertatum, nuper vero ad 26 tractatus] Übernommen aus IPO-NS, IPO-NM, IPM-NE, IPM-NB; in der Druckvorlage
(IPO-AK) versehentlich tactatus [!]
super compositione eiusmodi motuum Osnabrugae instituendos et
anni millesimi sexcentesimi quadragesimi tertii [1643] indicta fuerit, hinc nos
ex nostra parte nihil eorum, quae ad promovendum et concludendum tam
salutare negotium ullo modo pertinere possunt, desiderari volentes praeter
magnificum nec non honorabilem, doctum, nostros consiliarios, Imperiales
aulicos et Sacri Imperii fideles dilectos, Joannem Maximilianum comitem a
Lamberg, camerarium nostrum, et Joannem Crane, iuris utriusque
Burgau et Tozenbach, domino in Teinitz, equiti aurei velleris, consiliario
nostro secreto, camerario et supremo aulae praefecto, tanquam primario
nostro plenipotentiario plenam ac sufficientem potestatem tribuerimus, prout
hisce animo deliberato tribuimus ad comparendum dicto loco
serenissima regina regnumque Sueciae ad hanc rem legitimis ac sufficientibus
mandatis ac plenipotentia instructos constituerit aut imposterum constituere
poterit, commissariis sive plenipotentiariis ad tractandum, agendum et
scopus, amicitiae nimirum ac pacis redintegratio, obtineri ac stabiliri possit,
nec non, ubi de his conventum fuerit, ad eandem pacem nostro nomine cum
iisdem concludendam et confirmandam.
Quicquid igitur comes a Trautmansdorff, comes a Lamberg et Crane, nostri
commissarii, simul vel uno eorum impedito aut absente duo ex iisdem cum
adversae partis commissariis vel eorum subdelegatis in hunc finem per se sive
per suos subdelegatos tractaverint, egerint ac statuerint, id nos omni meliori
modo ratum gratumque habituros, vigore harum Imperiali ac inviolabili fide
promittimus.
In quorum fidem roburque praesentes manu nostra subscriptas sigillo nostro
Imperatorio firmari iussimus. Datum in arce nostra, Lincii, die quarta mensis
Octobris, anno Domini millesimo sexcentesimo quadragesimo quinto [1645],
regnorum nostrorum Romani nono, Hungarici vigesimo, Bohemici vero 24 etc.] Fehlt in IPO-NS, IPM-NE, IPM-NB.
[Links] Ferdinandus
26 [Halblinks]] In IPO-NB steht das Folgende halbrechts.Halblinks] Vidit Ferdinandus comes 26 Curtius] In IPO-NS darunter mittig locus sigilli
[Rechts] Ad mandatum sacrae Caesareae maiestatis proprium Joannes
Schwedische Vollmacht für Oxenstierna und Salvius
Nos Christina, Dei gratia Suecorum, Gothorum Wandalorumque designata
regina et princeps haereditaria, magna princeps Finlandiae, dux Estoniae et
Careliae, Ingriaeque domina etc., universis et singulis, quorum interest aut
quomodolibet interesse potest, notum testatumque facimus, postquam ab
potentissimum principem, dominum Gustavum Adolphum, Suecorum,
una parte et serenissimum quondam ac potentissimum principem, dominum
Ferdinandum secundum, Romanorum electum imperatorem, Germaniae,
Hungariae, Bohemiae, Dalmatiae, Croatiae et Sclavoniae regem, archiducem
Austriae, ducem Burgundiae, Brabantiae, Styriae, Carinthiae et Carniolae,
marchionem Moraviae, ducem Lucemburgiae ac Superioris et Inferioris
Imperii, Burgoviae ac Superioris et Inferioris Lusatiae, dominum Marchiae
Sclavonicae, Portus Naonis et Salinarum etc., ac post eius e vita 9 discessum] In IPO-NS, IPM-NM decessum
inter modernum eiusdem nominis serenissimum atque potentissimum
et Inferioris Silesiae, Wirtembergae et Teckae, principem Sueviae, comitem
Habsburgi, Tyrolis, Ferretis, Kyburgi et Goritiae, landgravium Alsatiae,
profusione et multarum Germaniae provinciarum desolatione armis satis
tranquillitate restituenda ac belli motibus sedandis cogitatio utrinque
Nos sicuti hunc semper armorum nostrorum scopum propositum habuimus,
ita ne quid a parte nostra desit, quod ad tam salutare negotium
dedimus ac commisimus sicut et vigore harum in mandatis damus ac
sincere dilectis, domino Joanni Oxenstierna, nostro regnique Sueciae senatori
et cancellariae consiliario, comiti in Södremöre, libero baroni in Kymitho,
domino in Fiholm, Horningsholm et Tullegarn, et domino 31 Joanni] In IPO-NE Joanni Adler
nostro consiliario secretiori, aulae cancellario et hactenus in Germania legato,
haereditario in Öffverby et Tulinge, eisque plenam ac tantae rei sufficientem
potestatem tribuimus, ut cum iis, quos Caesarea maiestas ad hanc rem
tractent, agant ac statuant de viis, mediis ac conditionibus omnibus, quibus
propositus utrinque scopus, amicitiae nimirum ac pacis redintegratio, obtineri
ac stabiliri possit.
Quicquid igitur dicti legati nostri cum alterius partis commissariis aut eorum
subdelegatis in hunc finem sive per se sive per suos subdelegatos tractaverint,
egerint ac statuerint non obstante alterius absentia, morbo aut alio gravi
In quorum fidem maiorem ac certitudinem praesentes manu nostra
Stockholmensi, die decima Decembris anno supra millesimum
[Links] Christina
[Halblinks bis mittig] Locus sigilli
10 Siegel und eigenhändige Unterschriften] Von hier an bis zum Ende werden alle Varianten in
den Textanmerkungen angezeigt. Abkürzungen werden, wie auch sonst, dem Siegel und eigenhändige Unterschriften
17 Nordhusen] In IPO-NS, IPO-NM, IPO-NE Nordhausen. In IPO-NE folgen hier Siegel und Unterschrift Kress’ von Kressenstain für Worms anstelle Stenglins: (Siegel) Nomine
Francofurtensis ad Moenum, Jodocus Christophorus Kress a Kressenstain.