In nomine sacrosanctae et individuae trinitatis, amen.
Präambel
[≙ IPO] Notum sit universis et singulis, quorum interest aut quomodolibet
interesse potest, postquam a multis annis orta in Imperio Romano dissidia
motusque civiles eo usque increverunt, ut non modo universam Germaniam,
sed et aliquot finitima regna, potissimum vero Galliam, ita involverint, ut
et potentissimum principem ac dominum, dominum Ferdinandum II.,
Bohemiae, Dalmatiae, Croatiae, 10 Sclavoniae] In IPM-KRF, IPM-FRK Sclavoniae etc.
Moraviae, ducem Luxemburgiae, Superioris ac Inferioris Silesiae,
Goritiae, marchionem Sacri Romani Imperii, Burgoviae ac Superioris et 15 Salinarum] In IPM-KRF Salinarum etc.
inclytae memoriae, cum suis foederatis et adhaerentibus ex una et
Galliarum et Navarrae regem Christianissimum, inclytae memoriae, eiusque
foederatos et adhaerentes ex altera parte, deinde post eorum e vita 19 decessum] In IPM-AK discessum
inter serenissimum et potentissimum principem et dominum, dominum 22 Sclavoniae] In IPM-KRF Sclavoniae etc.
Superioris et Inferioris Lusatiae, dominum Marchiae Sclavonicae, Portus
Naonis et Salinarum, cum suis foederatis et adhaerentibus ex una et
Galliarum et Navarrae regem Christianissimum, eiusque foederatos et
ut annitente serenissima republica Veneta, cuius consilia difficillimis
pace universali suscepta sit cogitatio in eumque finem ex mutua partium
Domini 1–3 millesimo – 1643] Fehlt in IPM-FRE.Der in Hamburg geschlossene ksl.-frz. Präliminarvertrag vom
15./25. Dezember 1641 (Druck: DuMont 6.1, 231f); zur Urkundenüberlieferung: Hartmann, 490–495.
sit dies undecima stylo novo vel prima stylo veteri mensis Julii anno Domini
1643 congressui plenipotentiariorum Monasterii et Osnabrugis
Comparentes igitur statuto tempore et loco utrimque legitime constituti
baro in Gleichenberg, Neostadii ad Cocrum, Negau, Burgaw et Totzenbach,
dominus in Teinitz, eques aurei velleris, consiliarius secretus et camerarius
sacrae Caesareae maiestatis eiusque aulae supremus praefectus, dominus
in Beilstein, consiliarius secretus Imperatoris et eques aurei velleris, dominus
Isaacus Volmarus, iuris utriusque doctor, serenissimi domini archiducis
Dunois et de Tancarville, conestabilis haereditarius Normanniae eiusdemque
provinciae gubernator et locumtenens generalis, centum cataphractorum
equitum dux et ordinum regiorum eques etc., 19 illustrissimi] In IPM-21 minister] In IPM-NE, IPM-NB, IPM-
dominus Abel Servient, comes de la Roche des Aubiers, etiam unus ex regni
Gallici 23 ministris] In IPM-NE, IPM-NB, IPM-
procul a partium studio totos pene quinque annos impigre perfunctus est,
post invocatum divini numinis auxilium mutuasque plenipotentiarum tabulas 27–28 (quarum – sunt)] Fehlt in IPM-KRF, IPM-FRK, IPM-da die nicht in die Ratifikationsurkunden inseriert wurden.
sunt) rite commutatas praesentibus, suffragantibus et consentientibus Sacri
Romani Imperii eléctoribus, principibus ac statibus ad divini numinis gloriam
et christianae reipublicae salutem in mutuas pacis et amicitiae leges
Dispositio
[§ 1 ≙ I IPO] Pax sit christiana, universalis et perpetua veraque et sincera
amicitia inter sacram maiestatem Caesaream et sacram maiestatem
maiestatis Caesareae, domum Austriacam eorumque haeredes et successores,
praecipue vero electores, principes et status Imperii, ex una et omnes et
successores, inprimis serenissimam reginam regnumque Sueciae ac respective
electores, principes statusque Imperii ex altera parte, eaque ita sincere
Galliae et vicissim regni Galliae cum Romano Imperio fida vicinitas et secura
studiorum pacis atque amicitiae cultura revirescant et reflorescant.
[§ 2 = II IPO] Sit utrimque perpetua oblivio et amnistia omnium eorum, quae
ab initio horum motuum quocunque loco modove ab una vel altera parte
ultro citroque hostiliter facta sunt, ita ut nec eorum nec ullius alterius rei
causa vel praetextu alter alteri posthac quidquam hostilitatis aut inimicitiae,
molestiae vel impedimenti quoad personas, statum, bona vel securitatem per
se vel per alios, clam aut palam, directe vel indirecte, specie iuris aut via facti,
in Imperio aut uspiam extra illud (non obstantibus ullis prioribus pactis in
contrarium facientibus) inferat vel inferri faciat aut patiatur, sed omnes et
iniuriae, violentiae, hostilitates, damna, expensae absque omni personarum
rerumve respectu ita penitus abolitae sint, ut quidquid eo nomine alter
[§ 3 ≠ IPO] Et ut eo sincerior amicitiae mutuae securitas inter Imperatorem,
regem Christianissimum, electores, principes et status Imperii posthac
Vgl. §§ 111–120 IPM.
bellive ratione contra alterum armis, pecunia, milite, commeatu aliterve iuvet
aut ullis copiis, quae contra aliquem huius pacificationis consortem a
Circulus quidem Burgundicus sit maneatque membrum Imperii post
bellis tamen in eo iam vertentibus nec Imperator nec ullus Imperii status se
immisceat.
In futurum vero si inter ea regna controversiae oriantur, firma semper maneat
inter universum Imperium et reges regnumque Galliae de mutuis hostibus
non iuvandis supradictae reciprocae obligationis necessitas; singulis tamen
statibus liberum sit huic illive regno extra Imperii limites suppetias ferre, non
tamen aliter quam secundum Imperii constitutiones.
[§ 4 ≠ IPO] Controversia Lotharingica vel arbitris utrimque nominandis
eius compositionem amicabili interpositione aliisque pacificis officiis iuvare
ac promovere, non tamen armis aut bellicis mediis.
[§ 5 ≈ III,1 IPO] Iuxta hoc amicitiae mutuae et universalis amnistiae
(comprehensa immediata Imperii nobilitate) eorumque vasalli, subditi, cives
et incolae, quibus occasione Bohemiae Germaniaeve motuum vel foederum
hinc inde contractorum ab una vel altera parte aliquid praeiudicii aut damni
quocunque modo vel praetextu illatum est, tam quoad ditiones et bona 13 in eum] Fehlt in IPM-NM, IPM-
quo ante destitutionem gavisi sunt aut iure gaudere potuerunt, non
[§ 6 ∼ III,2 IPO] Quod si restituendorum bonorum et iurium possessores
exceptionibus se iustis munitos existimaverint, eae quidem restitutionem
neutiquam impedient; hac tamen peracta coram competenti iudice
[§ 7 = IV,1 IPO] Et quamvis ex hac praecedenti regula generali facile
quibusdam gravioris momenti causis prout sequitur specialiter mentionem
fieri placuit, ita tamen, ut qui expresse non nominati vel expuncti sunt,
[§ 8 ≠ IPO] Cum arrestum, quod mobilibus ad principem electorem 27 concilium] In IPM-AK, IPM-
attamen ad quorundam instantiam iterum renovatum, insuper etiam 29–30 medietati – spectanti] In IPM-AK, IPM-NE, IPM-NB, IPM-KRF, IPM-FRK (in IPM-AK, IPM-NB, IPM-FRK medietate korrigiert aus medietati und bei spectantis das Schluß-S nachträglich hinzugesetzt).
Joannis ad Joannem Rheinhardum de Söetern spectanti a praefato 30 concilio] In IPM-AK, IPM-
indictum est, concordatis inter electoratum Trevirensem et ducatum
Vertrag zwischen der Statthalterin der Niederlande, Maria von Ungarn, und dem Trierer
Kf.en, Johann Gf. von Isenburg (gest. 1556, 1547 Ebf.), der in Augsburg am 10.
März 1548
abgeschlossen wurde
(Regest: UABK 1, 309f) und den Karl V.
als Hg. von Luxemburg am
1. Juni 1548 während des dort stattfindenden Reichstags bestätigte
(Druck: Hontheim 2 nr.
989, 709–713).
repugnet, conventum est, ut praedictum arrestum et sequestrum a concilio
Luxemburgensi quantocius tollatur, dicto domino electori bona sua, 3 et] In IPM-NM, IPM-FRK, IPM-
pleneque atque integre restituatur, impetrantibus ad iudicem principis
remissis.
[§ 9 ≠ IPO] Quod autem ad castra Ehrnbreitstein et Hamerstein attinet,
Vgl. §§ 99 und §§
105–109 IPM.
deducet aut deduci curabit illaque castra in manus domini electoris
custodienda tradet, quo nomine et capitaneus et novum praesidium ibi ab
electore constituendum iuramento fidelitatis pro ipso eiusque capitulo pariter
obstringi debebunt.
[§ 10 ≙ IV,2 IPO] Deinde vero causam Palatinam conventus Monasteriensis
et Osnabrugensis eo deduxit, ut ea de re iam diu mota lis diremta sit modo
sequenti:
[§ 11 = IV,3 IPO] Et primo quidem quod attinet domum Bavaricam, dignitas
electoralis, quam electores Palatini antehac habuerunt, cum omnibus regaliis,
officiis, praecedentiis, insigniis et iuribus quibuscunque ad hanc dignitatem
spectantibus nullo prorsus excepto ut et Palatinatus Superior totus una cum
comitatu Cham cum omnibus eorum appertinentiis, regaliis ac iuribus sicut
hactenus ita et imposterum maneant penes dominum Maximilianum, 24 eiusque] In IPM-NM, IPM-FRK, IPM-
[§ 12 = IV,4 IPO] Vicissim dominus elector Bavariae pro se, haeredibus ac
successoribus suis totaliter renunciet debito tredecim millionum omnique 28 praetensioni] In IPM-
[§ 13 = IV,5 IPO] Quod ad domum Palatinam attinet, Imperator cum
institutus sit electoratus octavus, quo dominus Carolus Ludovicus comes Goldene Bulle vom 10. Januar und 25. Dezember 1356, hier insbes. Kapitel VII De (Druck: MGH LL IV.11, 584ff).
successoribus ad ea, quae cum dignitate electorali domino electori Bavariae
totique lineae Guilhelmianae attributa sunt, competat.
[§ 14 = IV,6 IPO] Deinde ut Inferior Palatinatus totus cum omnibus et
motus Bohemicos electores principesque Palatini gavisi sunt, omnibusque
restituantur cassatis iis, quae in contrarium acta sunt, idque authoritate
[§ 15 = IV,7 IPO] Cum autem certae quaedam praefecturae Stradae Montanae
antiquitus ad electorem Moguntinensem pertinentes anno demum millesimo
quadringentesimo sexagesimo tertio [1463] pro certa pecuniae summa
Verschreibung des Mainzer Kf.en, Adolf Gf. von Nassau (ca. 1423–1475, 1461 Kf.), vom 24.
November 1463 und der dazugehörige Revers des pfälzischen Kf.en, Friedrichs I. des Meiern 4, 362–366).
est, ut hae praefecturae penes modernum dominum electorem 20 intra] In IPM-KRF infra20 executioni] In IPM-KRF executionis
Vgl. § 100 IPM.
[§ 16 = IV,8 IPO] Electori quoque Trevirensi tanquam episcopo Spirensi,
episcopo item Wormatiensi iura, quae praetendunt in bona quaedam
prosequi liberum esto, nisi de his inter utrumque principem amice
[§ 17 = IV,9 IPO] Quod si vero contigerit lineam Guilhelmianam masculinam
prorsus deficere superstite Palatina, non modo Palatinatus Superior, sed etiam
dignitas electoralis, quae penes Bavariae duces fuit, ad eosdem superstites
prorsus expungendo; ita tamen Palatinatus Superior hoc casu ad Palatinos
[§ 18 = IV,10 IPO] Pacta quoque gentilitia inter domum electoralem
Seit dem Hausvertrag von Pavia vom Jahre 1329 (Druck: Wittelsbacher , 81–101, hier 93ff; dt. Übersetzung: 104f) hatten die pfälzischen Kf.en mit ihren
getroffen, beispielsweise in den Jahren 1541, 1545, 1546, 1551 und 1553 (Muffat, 289f,
292f, 296,
298f, 304f, mit Drucknachweisen). Pfalz-Neuburg hatte sich seine Ansprüche auf
die Kur 1566,
1570 und 1615 vom Kaiser bestätigen lassen (ebenda, 307).
[§ 19 = IV,11 IPO] Ad haec, si quae feuda Juliacensia aperta esse competenti
via iuris evictum fuerit, ea Palatinis evacuentur.
[§ 20 = IV,12 IPO] Praeterea ut dictus dominus Carolus Ludovicus
[400.000] intra quadriennium ab initio anni venturi millesimi sexcentesimi
quadragesimi noni [1649] numerandum expendantur singulisque annis
computatis.
[§ 21 = IV,13 IPO] Deinde tota domus Palatina cum omnibus et singulis, qui
ei quocunque modo addicti sunt aut fuerunt, praecipue vero ministri, qui ei in
hoc conventu aut alias operam suam navarunt, ut et omnes Palatinatus exules
fruantur amnistia generali supra descripta
Vgl. § 2 IPM.
Vgl. § 47 IPM.
[§ 22 = IV,14 IPO] Vicissim dominus Carolus Ludovicus cum fratribus
Imperii praestet, ac insuper Palatinatui Superiori pro se et haeredibus suis
tum ipse tum eius fratres, donec ex linea Guilhelmiana haeredes legitimi et
masculi superfuerint, renuncient.
[§ 23 = IV,15 IPO] Cum autem de eiusdem principis viduae matri
dictae viduae matri pro victalitio semel pro semper viginti thalerorum
quando nuptum elocatae fuerint, dena thalerorum Imperialium millia
[10.000] nomine suae maiestatis exsolutum iri. De reliquo vero ipsis idem
princeps Carolus Ludovicus satisfacere teneatur.
[§ 24 = IV,16 IPO] Comites in Leiningen et Daxburg saepedictus dominus
Carolus Ludovicus eiusque successores in Palatinatu Inferiori nulla in re
quiete ac pacifice uti frui permittat.
[§ 25 = IV,17 IPO] Liberam Imperii nobilitatem per Franconiam, Sueviam et
tractum Rheni cum districtibus appertinentibus in suo statu immediato
[§ 26 = IV,18 IPO] Feuda etiam ab Imperatore in baronem Gerhardum de
Waldenburg dictum Schenckherrn, Nicolaum Georgium Raigersperger,
ab electore Bavariae in baronem Joannem Adolphum Wolff dictum Metternich
collata rata maneant. Teneantur tamen eiusmodi vasalli domino Carolo
praestare atque ab eodem feudorum suorum renovationem petere.
[§ 27 = IV,19 IPO] Augustanae confessionis consortibus, qui in possessione
templorum fuerant, interque eos civibus et incolis Oppenheimensibus,
confessionis exercitium tam publice in templis ad statas horas quam privatim
in aedibus propriis aut alienis ei rei destinatis per suos aut vicinos verbi divini
ministros peragere liberum esto.
[§ 28 → IV,20–22 IPO] Paragraphi „Princeps Ludovicus Philippus etc.“,
„Princeps Fridericus etc.“ et „Princeps Leopoldus Ludovicus etc.“ hic eodem
modo inserti intelligantur, prout in instrumento Caesareo-Suecico
Vgl. IV,20–22 IPO.
[§ 29 = IV,23 IPO] Controversia, quae vertitur inter episcopos respective
Bambergensem et Herbipolensem ac marchiones Brandenburgicos,
Franconia ad Moenum, aut amicabili compositione aut summario iuris
fuit, ex conventione et promisso
Weißenburger Akkord mit Tilly vom 14./24. Dezember 1631 anläßlich der Übergabe der
Festung Wülzburg; dazu vgl. das dem
von Brandenburg-Ansbach, praes. 1646 Februar 10[/20] (Druck: Meiern 2, 816f).
[§ 30 → XIV,1–3 IPO] Conventio inita circa alimenta domini Christiani
Vgl. XIV,1–3 IPO.
[§ 31(1) ≠ IPO, § 31(2) → IV,24 IPO] Rex Christianissimus tempore et modo
inferius definitis circa deductionem praesidiorum
Vgl. § 99 und § 105 IPM.
loca sine ulla reservatione, quae in ducatu Wurtembergico praesidiis suis
In reliquis paragraphus „Domus Wurtenbergica“, sicut in instrumento
Vgl. IV,24 IPO.
[§ 32 ∼ IV,25 IPO] Principes quoque Wurtenbergici lineae Montpelgartensis
restituantur in omnes suas ditiones in Alsatia vel ubicunque sitas et
bellorum gavisi sunt.
[§ 33 = IV,26 IPO
IV,26 IPO beginnt mit einer Überleitung, die hier fehlt.
filii et haeredes cum omnibus, qui iisdem quocunque modo inservierunt aut
adhucdum inserviunt, cuiuscunque nominis aut conditionis sint, gaudeant et
fruantur supra articulo 2. et 3. descripta amnistia
Vgl. § 2 und § 5 IPM.
et beneficiis eiusque vigore restituantur plenissime in eum statum in sacris et
profanis, in quo ante exortos Bohemiae motus fuit dominus Georgius
Badensem, qui vulgo sub appellatione Baden-Durlach venit, itemque quoad
marchionatum Hachbergensem, tum etiam quoad ditiones Röttelen,
contrarium factis mutationibus.
Deinde restituantur marchioni Friderico praefecturae Stein et Renchingen
absque onere aeris alieni interea temporis a marchione Guilielmo contracti,
ratione fructuum, interesse 1 ac] In IPM-NM, IPM-NE, IPM-NB, IPM-; hingegen in IPM-KRF,
IPM-FRK ac korrigiert aus aut
Domini millesimo sexcentesimo vicesimo nono [1629] initam
Vertrag von Ettlingen zwischen den Mgf.en von Baden-Baden und Baden-Durlach vom
[21./]
31. Juli 1629; zur archivalischen Überlieferung vgl. Köhler, 49 Anm. 188.
aliisque pertinentiis, ita ut tota illa actio sumptuum ac fructuum perceptorum
et percipiendorum cum omni damno et interesse a tempore primae
Marchionatu Inferiori Marchionatui Superiori pendi solita virtute
de praeterito vel de futuro imposterum unquam praetendatur vel exigatur.
Alternetur etiam imposterum inter utramque lineam Badensem, Inferioris
circuli Suevici aliisque universalibus vel particularibus Imperii aut
[§ 34 = IV,27 IPO] De baronatu Hohengerolseck conventum est, ut si domina
principissa Badensis praetensa sua iura in dicto baronatu documentis
fiat cum omni causa omnique iure vigore documentorum competenti.
actiones, transactiones vel exceptiones generales vel speciales clausulae in hoc
instrumento pacis comprehensae (quibus omnibus per expressum et in
[§ 35 → IV,28–45 IPO] Paragraphi „Dux de Croy etc.“, „Quod
Hanoica etc.“, „Joannes Albertus comes Solmensis etc.“, „Itemque restituatur
domus 27 Solms etc.] In IPM-AK Solmz, dahinter durchstrichen etc. Hoenzolms; in IPM-
etc. Hohensolms etc.; in IPM-NM, IPM-NB, IPM-FRK, IPM-
Hohensolms etc.
domini Ernesti comitis Sainensis etc.“, „Castrum et comitatus Falckenstein
etc.“, „Restituatur etiam domus Waldeck etc.“, „Joachimus Ernestus comes
Ottingensis etc.“, „Item domus Hohenloica etc.“, „Fridericus Ludovicus
etc.“, „Ferdinandus Carolus etc.“, „Domus Erbacensis etc.“, „Vidua et
verbis inserti intelligantur, prout in instrumento Caesareo-Suecico
Vgl. IV,28–45 IPO.
[§ 36 = IV,46 IPO] Contractus, permutationes, transactiones, obligationes et
instrumenta debiti vi metuve seu statibus seu subditis illicite extorta, prout in
specie queruntur Spira, Weisenburgum ad Rhenum, Landavia, Reutlingen,
Hailbrunna aliique, ut et redemptae cessaeque actiones abolitae atque ita
liceat. Quod si vero debitores instrumenta crediti vi metuve creditoribus
[§ 37 = IV,47–48 IPO] Debita, sive emptionis, venditionis, annuorum
odium creditorum violenter extorta sint, contra debitores veram violentiam et
realem solutionem intercessisse allegantes et se ad probandum offerentes nulli
processus executivi decernantur nisi his exceptionibus praevia plenaria causae
cognitione decisis, [IV,48 IPO] processu desuper instituto a pacis 14 intra] In IPM-AK, IPM-
infra
una cum transactionibus et promissionibus pro futura creditorum restitutione
factis tollantur et enerventur, salvis tamen iis pecuniarum summis, quae
animo et intentione erogatae sunt.
[§ 38 = IV,49 IPO] Sententiae tempore belli de rebus mere secularibus
demonstrari possit, non quidem omnino sint nullae, ab effectu tamen rei
inita pace spatium petiverit revisionem) in iudicio competenti modo
[§ 39 = IV,50 IPO] Si quae etiam feuda regalia vel privata ab anno millesimo
sexcentesimo decimo octavo [1618] non fuerant renovata nec interim eorum
nomine praestita servitia, nemini id fraudi esto, sed tempus repetendae
[§ 40 = IV,51 IPO] Tandem omnes et singuli tam bellici officiales militesque
quam consiliarii et ministri togati, civiles et ecclesiastici, quocunque nomine
aut conditione censentur, qui uni alterive parti earundemve foederatis aut
successoribus, servitoribus quoad personas et bona in eum vitae, famae,
motus gavisi sunt aut iure gaudere potuerunt, utrinque restituti sunto, nec
eorum personis aut bonis ullum creator praeiudicium, ullave actio vel
Austriacae subditi et vasalli non sunt, plenissimum effectum habeant.
[§ 41 = IV,52 IPO] Qui vero subditi et vasalli haereditarii Imperatoris et
et honores habeantque securum reditum in pristinam patriam, ita tamen, ut se
teneantur accommodare legibus patriis regnorum et provinciarum.
[§ 42 ≙ IV,53 IPO] Quantum autem eorundem bona concernit, si ea,
modo amissa fuere, etsi plenipotentiarii Suecici diu multumque institerant, ut
iis etiam illa restituerentur, tamen cum sacrae Caesareae maiestati hac in re ab
aliis nihil praescribi nec ob Caesareanorum constantem contradictionem
Imperii non fuerit visum, porro quoque amissa sunto ac modernis
[§ 43 ≙ IV,54 IPO] Illa vero bona, quae ipsis post eam ob causam, quod pro
Gallis aut Suecis contra Caesarem domumque Austriacam arma sumpsissent,
erepta sunt, iisdem, qualia nunc sunt, absque refusione tamen sumptuum et
fructuum perceptorum aut damni dati, restituantur.
[§ 44 = IV,55 IPO] De caetero in Bohemia aliisque quibuscunque provinciis
haereditariis Imperatoris Augustanae confessioni addictis subditis vel
earum nomine actiones intenderint aut prosecuti fuerint, ius et iustitia aeque
ac catholicis citra respectum administretur.
[§ 45 = IV,56 IPO] A dicta tamen universali restitutione excepta sunto, quae
restitui vel redhiberi nequeunt, mobilia et se moventia, fructus percepti,
et profana, nec non deposita publica vel privata hostilitatis intuitu confiscata,
legitime vendita, sponte donata.
[§ 46 = IV,57 IPO] Quia vero etiam causa Juliacensis successionis inter
Caesarea maiestate vel amicabili compositione vel alio legitimo modo sine
mora dirimatur.
[§ 47 → V, VII IPO] Cum etiam ad maiorem Imperii tranquillitatem
Caesarem, electores, principes et status Imperii inita atque instrumento pacis
cum plenipotentiariis reginae et coronae Sueciae erecto inserta fuerit
Vgl. V IPO.
eandem compositionem ut et illam, de qua inter eosdem ratione eorum, qui
reformati vocantur, convenit
Vgl. VII IPO.
eo plane modo, ac si de verbo ad verbum huic inserta legeretur
[§ 48 = XV,1 IPO] Circa causam Hasso-Cassellanam conventum est, ut
Primo omnium: Domus Hasso-Cassellana omnesque eius principes, maxime
domina Amelia Elisabetha, Hassiae landgravia, eiusque filius, dominus
quocunque modo illis addicti nullo prorsus excepto, non obstantibus
ratione damnorum et iniuriarum tam neutralium quam belligerantium
Vgl. § 2 IPM.
plenaria restitutione reductae (exceptis Caesareae maiestatis et domus
omnes etc.“
Vgl. §§ 40–44 IPM. In einer der 1648 verwendeten Untergliederungen des IPM bildeten
§§ 40–44 IPM einen einzigen Paragraphen.
provenientium pari cum caeteris statibus iure, prout in articulo incipiente
„Unanimi etc.“
Vgl. VII IPO.
[§ 49 = XV,2 IPO] Secundo: Domus Hasso-Casselana eiusque successores
et eo nomine investituram a Caesarea maiestate toties, quoties casus evenerit,
petant et fidelitatem praestent.
[§ 50 = XV,3 IPO] Tertio: Ius directi et utilis dominii in praefecturas
assertum et adiudicatum porro ad dominum Wilhelmum, modernum Hassiae
landgravium, eiusque successores plenarie in perpetuum citra ulteriorem dicti
episcopatus aut alterius cuiusvis contradictionem aut turbationem pertineat,
salva tamen transactione inter Christianum Ludovicum ducem Brunsvico-
Luneburgensem et Hassiae landgraviam Philippumque comitem de Lippe
inita
Haupt- und Nebenrezeß,
Lauenau 1647 Oktober 1[/11] (Druck: Meiern 5, 636–642).
Vertrag über die Gft.
Schaumburg vom 9./19. Juli 1647 in Münster zwischen
Amalie Elisabeth und Gf. Philipp von der Lippe bestätigt wurde (Druck: Lünig, Corpus iuris
feudalis 2, 1769–1778); zum Inhalt des Vertrags vgl. Ledderhose, 155–159; , 90–95.
[§ 51 = XV,4 IPO] Conventum praeterea est, ut pro locorum hoc bello
intra spatium novem mensium a tempore ratificationis pacis computandum
Cassellis solventium periculo et sumptibus pendantur, nec contra promissam
solutionem ulla exceptio ullusve praetextus admittatur, multo minus summa
conventa ullo arresto afficiatur.
[§ 52 = XV,5 IPO] Ut etiam domina landgravia de solutione tanto securior
sit, sequentibus conditionibus retineat Neus, Cosfelt et Neuhaus inque iis
officiales et alias personas in praesidiis necessarias dictorum trium locorum
praesidia coniunctim non excedant numerum mille ducentorum [1.200]
dictorum locorum peditum et equitum imponere quemve huic vel illi
[§ 53 = XV,6 IPO] Praesidia autem secundum ordinationem de sustentatione
officialium et militum Hassiacis hactenus consuetam alantur, et quae ad
quibus dicta arx et civitates sunt sitae, absque summae supranominatae
non ultra debitam summam exequi. Iura autem superioritatis et iurisdictio
tam ecclesiastica quam secularis et reditus nominatarum arcis et civitatum
[§ 54 = XV,7 IPO] Quamprimum vero post ratificatam pacem dominae
Neussianum in Cosfelt et Neuhaus non deducat vel eius nomine quicquam
ulterius exigat nec praesidia in Cosfelt numerum sexcentorum peditum et
quinquaginta equitum, in Neuhaus autem centum peditum excedant. Sin
non dependatur, non tantum Cosfelt et Neuhaus, donec plenaria subsecuta
fuerit solutio, sed etiam pro residuo summae eiusque singulis centenis
praestandis et exsolvendis pensionibus 10 sufficiunt] In IPM-
summae pensiones solvant, non obstante dominorum suorum prohibitione.
[§ 55 = XV,8–9 IPO] Quod si vero quaestores et receptores in solvendo moras
nectant aut reditus alio conferant, domina landgravia exequendi et ad
territoriali domino proprietatis interea semper salvo. Simulac vero domina
landgravia totam summam cum pensionibus a tempore morae acceperit,
nexu sint liberati.
[XV,9 IPO] Quarum autem praefecturarum reditus pensionibus contingente
mora solvendis sint assignandi, ante ratificationem pacis eventualiter
[§ 56 = XV,10–11 IPO] Praeter loca autem securitatis causa, ut memoratum,
dominae landgraviae relinquenda et post solutionem demum restituenda
et omnia denique bona immobilia nec non iura inter haec bella ab ipsa
quam reliquis omnibus restituendis non solum 31 annonam] So in allen Urkunden (IPM-AF, IPM-AK, IPM-
NB, IPM-KRF, IPM-FRK, IPM-
vero ab ipsa non illata, sed in locis occupatis tempore occupationis reperta
sunt et adhuc extant, ibi permaneant, sed ut etiam fortificationes et valla
vel castra cuiusvis invasionibus et depraedationibus pateant.
[§ 57 ≙ XV,12 IPO] Et quamvis domina landgravia praeterquam ab archi- et
episcopatibus Moguntinensi, Coloniensi, Paderbornensi, Monasteriensi et
et sibi eo nomine a quoquam alio quicquam solvi omnino noluerit, pro rerum
tamen et circumstantiarum aequitate placuit toti conventui, ut salva manente
dispositione paragraphi praecedentis inchoantis „Conventum praeterea est
etc.“
Vgl. § 51 IPM.
Martii huius anni Hassiacis contributionem dependerunt, secundum
ratam suam supranominatis archi- et episcopatibus atque abbatiae conferant
et damnum, si quod solventes ob unius vel alterius moram perpessi fuerint,
morosi resarciant nec executionem contra tergiversantes instituendam
rite persolverint, ab omni eatenus onere liberi erunt.
[§ 58 = XV,13 IPO] Quod controversias inter 18 domos] In IPM-NM, IPM-NE, IPM-NB, IPM-KRF, IPM-FRK, IPM-
domus
et Darmstattinam, super successione 19 Marpurgensi] In IPM-
unanimi accedente penitus sunt compositae
Hessischer Hauptvergleich vom 14./24. April 1647 (Druck: ST 6.1, 213–224); dazu gehört
ein Nebenrezeß, zu dessen archivalischer Überlieferung und zu dessen Inhalt vgl. Beck, 80
Anm. 246, 83–88. Eine der fünf Ausfertigungen des Hauptvergleichs war für die Übersendung
nach Osnabrück bestimmt (vgl. ST 6.1, 224).
cum suis annexis et recessibus, sicut ea Cassellis inita et a partibus subsignata
conventuique huic insinuata fuit, vigore instrumenti huius eiusdem plane esse
roboris, ac si verbis totidem hisce tabulis inserta comprehenderetur, nec a
partibus transigentibus nec aliis quibusvis sub praetextu sive pacti sive
omnibus, etiamsi aliquis ex interessatis eam forte confirmare detrectet,
[§ 59 = XV,14 IPO] Sicut etiam transactio inter defunctum dominum
Waldecciae die undecimo Aprilis anno 1635 facta et a domino Georgio
Zwischen Lgf. Wilhelm V.
von Hessen-Kassel und den Gf.en von Waldeck am 11.[/21.]
April
1635 projektierter und am 24.
März/3. April 1647 in Kassel abgeschlossener Vertrag (Druck: Lünig,
TRA XXIII, 1885–1890). Im Nebenrezeß zum hessischen Hauptvergleich vom 14./
24. April 1648 (Regest bei Beck, 83–88, hier 86) erkannte Lgf. Georg II. von Hessen-
pacificationis perpetuum et plenissimum robur obtinebit omnesque Hassiae
principes pariter ac comites Waldecciae obligabit.
[§ 60 = XV,15 IPO] Firmum quoque maneat et inviolabiliter custodiatur ius
primogeniturae in qualibet domo Hassiae, Cassellana et Darmstattina,
[§ 61 = VI IPO] Cum item Caesarea maiestas ad querelas nomine civitatis
Basileensis et universae Helvetiae coram ipsius plenipotentiariis ad praesentes
congressus deputatis propositas super nonnullis processibus et mandatis
sententia et consilio singulari decreto die 14. mensis Maii anno proxime
Das ksl. Exemtionsdekret trägt tatsächlich das Datum des 16. Mai 1647 (Druck: Jan 3, 256f);
für weitere Drucknachweise und die Ausfertigung vgl. Viehl, 242.
Imperio esse ac nullatenus eiusdem Imperii dicasteriis et iudiciis subiectos,
placuit hoc idem publicae huic pacificationis conventioni inserere ratumque 16 ac] In den anderen Urkunden (IPM-AK, IPM-
KRF, IPM-FRK, IPM-
occasione quandocunque decretis prorsus cassos et irritos esse debere.
[§ 62 = VIII,1 IPO] Ut autem provisum sit, ne posthac in statu politico
Romani in antiquis suis iuribus, praerogativis, libertate, privilegiis, libero iuris
territorialis tam in ecclesiasticis quam politicis exercitio, ditionibus, regalibus
horumque omnium possessione vigore huius transactionis ita stabiliti
[§ 63 = VIII,2 IPO] Gaudeant sine contradictione iure suffragii in omnibus
deliberationibus super negociis Imperii, praesertim ubi leges ferendae vel
nomine publico veterave firmanda praesidiis nec non ubi pax 29 aut] In IPM-KRF ac
simile posthac unquam fiat vel admittatur nisi de comitiali liberoque omnium
Imperii statuum suffragio et consensu.
Cumprimis vero ius faciendi inter se et cum exteris foedera pro sua cuiusque
conservatione ac securitate singulis statibus perpetuo liberum esto, ita tamen,
ne eiusmodi foedera sint contra Imperatorem et Imperium pacemque eius
quo quisque Imperatori et Imperio obstrictus est.
[§ 64 = VIII,3 IPO] Habeantur autem comitia Imperii intra sex menses a dato
ratificatae pacis, postea vero, quoties id publica utilitas aut necessitas
defectus, ac tum quoque de electione Romanorum regum, certa constantique
Caesarea capitulatione concipienda, de modo et ordine in declarando uno vel
altero statu in bannum Imperii praeter eum, qui alias in constitutionibus
reformatione politiae et iustitiae, taxae sportularum in iudicio camerali,
munere directorum in Imperii collegiis et similibus negotiis, quae hic expediri
nequiverant, ex communi statuum consensu agatur et statuatur.
[§ 65 = VIII,4 IPO] Tam in universalibus vero quam particularibus diaetis
liberis Imperii civitatibus non minus quam caeteris statibus Imperii competat
votum decisivum, iisque rata et intacta maneant regalia, vectigalia, reditus
iura ab Imperatore et Imperio legitime impetrata vel longo usu ante hos
in territorio, cassatis, annullatis et in futurum prohibitis iis, quae per
bello quocunque praetextu in contrarium facta et propria auctoritate
ordine fieri attentarive poterunt. De caetero omnes laudabiles consuetudines
et Sacri Romani Imperii constitutiones et leges fundamentales imposterum
religiose serventur sublatis omnibus, quae bellicorum temporum iniuria
[§ 66 = VIII,5 IPO] De indaganda aliqua ratione et modo aequitati
fortunis lapsos aut nimio usurarum cursu aggravatos moderate terminari
obviam iri possit, Caesarea maiestas curabit exquiri tam iudicii aulici quam
cameralis vota et consilia, quae in futuris comitiis proponi et in
iudicia cum summa Imperii tum singularia statuum delatis circumstantiae a
partibus allegatae bene ponderentur, ac nemo executionibus immoderatis
praegravetur, sed haec omnia Holsatiae constitutione salva et illaesa.
[§ 67 = IX,1 IPO] Et quia publice interest, ut facta pace commercia vicissim
reflorescant, ideo conventum est, ut quae eorum praeiudicio et contra
Goldene Bulle Karls IV.
für Hg. Johann III. von Brabant vom 25. Juli 1349, mit der die
Brabanter von auswärtiger Rechtsprechung weitgehend befreit wurden (Druck: Limnaeus,
tomus 2 lib. 5 cap. 2 nr. 53); zur Sache Zedler 4, 355f; Ganshof, 495.
exactionibus, detentionibus itemque immoderata postarum omniaque alia
inusitata onera et impedimenta, quibus commerciorum et navigationis usus
deterior redditus est, penitus tollantur et provinciis, portubus, fluminibus
bellicos a pluribus retro annis fuit, restituantur et inviolabiliter
[§ 68 = IX,2 IPO] Territoriorum, quae flumina alluunt, et aliorum
diuturno introductis in pleno suo vigore manentibus et executioni
Tum, ut plena sit commerciorum libertas et transitus ubique locorum terra
marique tutus adeoque ea omnibus et singulis utriusque partis foederatorum
vasallis, subditis, clientibus et incolis eundi, negotiandi redeundique potestas
data sit virtuteque praesentium concessa intelligatur, quae unicuique ante
Germaniae motus passim competebat. Quos etiam magistratus utrinque
per omnia salvis.
[§ 69 ≠ IPO] Quo magis autem dicta pax atque amicitia inter Imperatorem et
Christianissimum regem firmari possit et securitati publicae melius
[§ 70 ≠ IPO] Primo: Quod supremum dominium, iura superioritatis aliaque
omnia in episcopatus Metensem, Thullensem et Virodunensem urbesque
modo, quo hactenus ad Romanum spectabant Imperium, imposterum ad
pertinente.
[§ 71 ≠ IPO] Restituatur in possessionem episcopatus Virodunensis dominus
Franciscus, Lotharingiae dux, tanquam legitimus episcopus, et 4 eum] In IPM-AK, IPM-
cuiuscunque privati iure) nec non bonorum suorum patrimonialium
reditibus et fructibus uti frui permittatur, dummodo prius praestiterit regi
commoda.
[§ 72 ≠ IPO] Secundo: Imperator et Imperium cedunt transferuntque in
Pinarolum competebat et competere poterat.
[§ 73 ≠ IPO] Tertio: Imperator pro se totaque serenissima domo Austriaca
itemque Imperium cedunt omnibus iuribus, proprietatibus, dominiis,
praefectura dependent, eaque omnia et singula in regem Christianissimum
regnumque Galliarum transferunt ita ut dictum oppidum Brisacum cum villis
Hochstatt, Niederrimbsing, Harten et Acharen ad communitatem civitatis
Brisacensis pertinentibus cumque omni territorio et banno, quatenus se ab
antiquo extendit, salvis tamen eiusdem civitatis privilegiis et immunitatibus
antehac a domo Austriaca obtentis et impetratis.
[§ 74 ≠ IPO] Itemque dictus landgraviatus utriusque Alsatiae et 29 Suntgovia] In IPM-FRK korrigiert aus Suntgoviae; in IPM-
tum etiam praefectura provincialis in dictas decem civitates et loca
arces, sylvae, forestae, auri, argenti aliorumque mineralium fodinae, flumina,
rivi, pascua omniaque iura, regalia et appertinentiae absque ulla reservatione
cum omnimoda iurisdictione et superioritate supremoque dominio amodo in
perpetuum ad regem Christianissimum coronamque Galliae pertineant et
Austriacae vel cuiuscunque alterius contradictione, adeo ut nullus omnino
Imperator aut familiae Austriacae princeps quicquam iuris aut potestatis in
eis praememoratis partibus cis et ultra Rhenum sitis ullo unquam tempore
praetendere vel usurpare possit aut debeat.
[§ 75 ≠ IPO] Sit tamen rex obligatus in eis omnibus et singulis locis
[§ 76 ≠ IPO] Quarto: Christianissimae maiestati eiusque in regno
praesidium in castro Philipsburg protectionis ergo, ad convenientem tamen
numerum restrictum, qui vicinis iustam suspicionis causam praebere non
regi liber transitus per terras et aquas Imperii ad inducendos milites,
[§ 77 ≠ IPO] Rex tamen praeter protectionem, praesidium et transitum in
dictum castrum Philipsburg nihil ulterius praetendet, sed ipsa proprietas,
iura, regalia, servitutes, homines, subditi, vasalli et quidquid omnino
eisdem inposterum quoque salva, integra et illaesa, excepto tamen iure
[§ 78 ≠ IPO] Imperator, Imperium et dominus archidux Oenipontanus
quibus hucusque sibi domuique Austriacae obstricti fuerant, eosque ad
iuribus ac praetensionibus ex nunc in perpetuum, idque pro se suisque
cessio ad ipsos pertinet) peculiari diplomate tum ipsi confirmabunt, tum
[§ 79 ≠ IPO] Ad maiorem supradictarum cessionum et alienationum
firmatis aut imposterum firmandis nominatimque capitulationi Caesareae,
quatenus alienatio omnimoda bonorum et iurium Imperii prohibetur,
[§ 80 ≠ IPO] Conventum est insuper, ut praeter promissam hic inferius a
Caesare et Imperii statibus ratihabitionem
Vgl. § 111 IPM.
abundanti ratae sint supradictarum ditionum iuriumque abalienationes, ac
proinde si in Caesarea capitulatione pactio vel in comitiis propositio deinceps
fiat de occupatis distractisve Imperii bonis ac iuribus recuperandis, ea non
complectatur aut complecti intelligatur res supraexpressas utpote ex
placet.
[§ 81 ≠ IPO] Statim a restitutione Bensfeldae aequabuntur solo eiusdem
locis ullus miles praesidiarius haberi poterit.
[§ 82 ≠ IPO] Magistratus et incolae dictae civitatis Tabernarum neutralitatem
accurate servent pateatque illac regio militi, quoties postulatum fuerit, tutus
ac liber transitus.
Nullae ad Rhenum munitiones in citeriori ripa extrui poterunt Basilea usque
Philippiburgum neque ullo molimine deflecti aut interverti fluminis cursus ab
una alterave parte.
[§ 83 ≠ IPO] Quod ad aes alienum attinet, quo camera Ensishemiana gravata
est, dominus archidux Ferdinandus Carolus recipiet in se cum ea parte
dummodo utraque sint in forma authentica et vel specialem hypothecam
29 in] Fehlt in der Druckvorlage (IPM-AF), ergänzt aus den anderen Urkunden.
in libellis rationariis receptorum ad cameram Ensisheimianam respondentium
usque ad finem anni millesimi sexcentesimi trigesimi secundi [1632] agnita
atque inter debita et credita illius recensita fuerint et pensitationum
quota indemnem penitus praestando.
[§ 84 ≠ IPO] Quae vero debita collegiis ordinum ex singulari per Austriacos
principes cum ipsis in diaetis provincialibus inita conventione attributa aut ab
ipsis ordinibus communi nomine contracta sunt iisque solvenda incumbunt,
debet inter eos, qui in ditionem regis veniunt, atque illos, qui sub dominio
domus Austriacae remanent, iniri conveniens distributio, ut unaquaeque pars
sciat, quantum sibi aeris alieni dissolvendum restet.
[§ 85 ≠ IPO] Rex Christianissimus restituet domui Austriacae et in specie
supradicto domino archiduci Ferdinando Carolo, primogenito quondam
Lauffenberg et Walshutum cum omnibus territoriis et balivatibus, villis,
cis et ultra Rhenum itemque comitatum Hawenstein, Sylvam Nigram
ad domum Austriacam spectantes, scilicet Neuburg, Freyburg, Endingen,
Kentzingen, Waldkirch, Villingen, Breunlingen cum omnibus territoriis, item
cum omnibus monasteriis, abbatiis, praelaturis, praeposituris ordinumque
equestrium commendatariis, cum omnibus balivatibus, baronatibus, castris,
fortalitiis, comitibus, baronibus, nobilibus, vasallis, hominibus, subditis,
feudis et patronatibus caeterisque omnibus et singulis ad sublime territorii ius
patrimoniumque domus Austriacae in toto isto tractu antiquitus spectantibus,
totam item Ortnaviam cum civitatibus Imperialibus Offenburg, Gengenbach
et Zella ahm Harmersbach, quatenus scilicet praefecturae Ortnaviensi
in his praememoratis partibus cis et ultra Rhenum sitis ullo unquam tempore
praetendere aut usurpare possit aut debeat, ita tamen, ut Austriacis
Libera sint in universum inter utriusque Rheni ripae et provinciarum
Rheni navigatio, ac neutri parti permissum esto naves transeuntes,
praetextu, sola inspectione, quae ad perscrutandas aut visitandas merces fieri
consuevit, excepta, nec etiam liceat nova et insolita vectigalia, pedagia,
pars contenta maneat vectigalibus et datiis ordinariis ante hoc bellum sub
Austriacorum gubernatione ibidem 34 praestari] So in der Druckvorlage (IPM-AF), IPM-AK, IPM-NM (hier verbessert aus hingegen in IPM-
FRE praestare
[§ 86 ≠ IPO] Omnes vasalli, landsassii, subditi, cives, incolae, quicunque cis
et ultra Rhenum domui Austriacae, sicut etiam illi, qui immediate Imperio
subiecti erant vel alios Imperii ordines ut superiores recognoscunt, non
belli duces aut praefectos militiae Suedicae aut confoederatorum post
motu decreta, statim post publicatam pacem bonis suis immobilibus et 5 compensationum] In IPM-
obiicere possent, 6 et] In den anderen Urkunden (IPM-AK, IPM-
KRF, IPM-FRK, IPM-
mensura consistentium, exactiones, concussiones atque extorsiones intuitu
belli factas attinet, earum repetitio ad amputandas lites utrimque penitus
[§ 87 ≠ IPO] Teneatur rex Christianissimus non solum episcopos
utramque Alsatiam Romano Imperio immediate subiectos ordines, abbates
Murbacensem et Luderensem, abbatissam Andlaviensem, Monasterium in
valle Sancti Gregorii, Benedictini ordinis, Palatinos de Lutzelstein, comites et
barones de Hanaw, Fleckenstein, Oberstein totiusque Inferioris Alsatiae
in eos regiam superioritatem praetendere possit, sed iis iuribus contentus
Vgl. §§ 73–74 und 78–80 IPM.
[§ 88 ≠ IPO] Item rex Christianissimus pro recompensatione partium ipsi
cessarum dicto domino archiduci Ferdinando Carolo solvi curabit tres
[16]51 in festo Sancti Joannis Baptistae, quolibet anno tertiam partem, in 29 manum] In IPM-AK, IPM-NE, IPM-NB manus
[§ 89 ≠ IPO] Praeter dictam pecuniae quantitatem rex Christianissimus
in forma authentica et vel specialem hypothecam habeant sive in provincias
cedendas sive in restituendas vel, si nullam habeant, in libellis rationariis
1632 agnita atque inter credita et debita illius recensita fuerint et
ante primae pensionis solutionem convenient, quaenam nomina utrique parti
expungenda sint.
[§ 90 ≠ IPO] Curabit rex Christianissimus praefato domino archiduci bona
fide absque ulla mora et retardatione restitui omnia et singula literaria
aut Brisaci vel etiam in custodia officialium oppidorum et arcium
[§ 91 ≠ IPO] Quod si talia documenta sint publica, quae cessas etiam terras
pro indiviso concernunt, de his archiduci exempla authentica, quotiescunque
requisierit, edentur.
[§ 92 ≠ IPO] Item ne controversiae inter dominos Sabaudiae et Mantuae
duces ratione Montisferrati authoribus inclytac recordationis Ferdinando II.
Imperatore et Ludovico XIII. Galliarum rege, suarum maiestatum parentibus,
definitae et terminatae in christianae reipublicae perniciem aliquando
1631
Erster Vertrag von Cherasco vom 6. April 1631 (Druck: DuMont 6.1, 9–12); zweiter ebenda,
14ff).
stabilisque in omnibus suis articulis in perpetuum manebit, excepto tamen
Pinarolo ac pertinentiis inter suam maiestatem Christianissimam ac dominum
ducem Sabaudiae definitis 26 et] In der Druckvorlage (IPM-AF) sowie in IPM-FRK et nachträglich eingeschoben; in
IPM-NM, IPM-hingegen fehlt et
per peculiares tractatus, qui eadem stabilitate et firmitate consistent in iis
Frz.-savoyischer Geheimvertrag von Cherasco vom 31. März 1631 (Druck: Solar de La Marguerite 1 nr. XLV, 381–389),
Geheimvertrag von Millefleur vom 19. Oktober 1631
(Druck: ebenda nr. LI, 424–429) sowie Vertrag und Geheimartikel von Turin vom 5. Juli
1632 (Druck: ebenda nr. LIII,
436–444).
nunc in illa provincia geritur, compositum excitare posset, id nullum et
conventae sunt.
[§ 93 ≠ IPO] Ideoque et Imperatoria et Christianissima maiestas vicissim
promittunt se caeteris omnibus tam ad praedictum tractatum Cherascensem
quam executionem spectantibus, et in specie Albam, Trinum eorumque
contraventuras neque ullo auxilio vel favore contravenientem adiuturas,
tueri eo praesertim fine, ut 11 dictus Sabaudiae dux] So in der Druckvorlage (IPM-AF); in den anderen Urkunden (IPM-
AK, IPM-NM, IPM-NE, IPM-NB, IPM-KRF, IPM-FRK, IPM-) dictus dominus Sabaudiae dux
clausulis in pacifica Trini et Albae reliquorumque locorum ipsi per dictum
tractatum et investituram subsecutam in ducatu Montisferati concessorum et
assignatorumKsl. Lehenbriefe, Wien 1632 August 17 (Druck: Lünig, TRA X/2, 109f, 774f; Lünig, Codex 1, 850ff, 855–860).
[§ 94 ≠ IPO] Ut autem omnium dissidiorum et controversiarum semina inter
eosdem duces penitus extirpentur, quadringenta et nonaginta quatuor
XIII. in exonus domini ducis Sabaudiae se domino duci Mantuae soluturum
spopondit, maiestas Christianissima praesenti parataque pecunia dicto
eiusque haeredes et successores ab ea obligatione omnino relevabit
dicto domino duce Mantuae vel eius successoribus fieri posset, adeo ut
haeredes aut successores nullam omnino iuris vel facti molestiam aut 26 aut] In IPM-FRK ac
ab hoc die et amodo inantea cum authoritate et consensu Caesareae et
penitus in tota hac causa actionem contra dominum ducem Sabaudiae eiusque
haeredes et successores exercere poterunt.
[§ 95 ≠ IPO] Caesarea maiestas decenter requisita concedet domino duci
Vgl. Anm. 37, dazu einen weiteren Lehenbrief vom selben Datum für Savoyen selbst und
andere Herrschaften (Druck: Lünig, Codex 1, 853–856).
investituram quoque locorum, ditionum, statuum omniumque iurium
nec non executionis inde subsecutae decreta et remissa fuerunt, sicuti quoque
feudorum Novelli, Monfortis, Sinii, Moncherii et Castelleti cum
factae sub 13. Octobris 1634
Auf Bitte des Gesandten von Savoyen stellten die ksl. Gesandten am Tag des Austauschs der
Ratifikationen ein Attestat aus, in dem als korrektes Tagesdatum des erwähnten Dokuments
der 23. Oktober 1634 angegeben wird (Münster 1649 Februar 18; Kopie: Wien, RK
veröffentlicht.
postulabuntur.
[§ 96 ≠ IPO] Item conventum est, quod dux Sabaudiae, haeredes et
revocatis annullatisque donationibus et investituris in dictorum feudorum
possessione seu quasi dominus dux manuteneatur et, quatenus opus sit,
Olmi et Caesolae et quartae partis Rocheverani suae possessioni seu quasi
restituatur et in eadem plenissime cum fructibus omnibus redintegretur.
[§ 97 ≠ IPO] Item conventum est, quod Caesarea maiestas restitui faciat
dependentibus, quibuscunque non obstantibus.
Similiter declarabit Imperator in investitura ducatus Mantuae comprehendi
castra Reggioli et Luzzarae cum suis territoriis et dependentiis, quorum
eidem iuribus pro sex millibus scutorum annuorum, quae praetendit, de
ducem Mantuae.
[§ 98(1) = XVI,1 IPO, § 98(2) ≠ IPO] Simulatque vero instrumentum pacis a
dominis plenipotentiariis et legatis subscriptum et signatum fuerit, cesset
mandentur, [§ 98(2)] utque id melius et citius adimpleatur, sequenti post
subscriptio tractatus facta fuerit in utroque loco, statimque post
simul iter conficiant, dictis ducibus significent conclusam esse pacem
exercitibus denuo publicetur omnibusque et singulis belli ministris et
statum restitui debeat.
[§ 99 ∼ XVI,20 IPO] Conveniant inter se utriusque partis plenipotentiarii
intra tempus conclusae et ratificandae pacis de modo, tempore et securitate
restitutionis locorum et exauctorationis militiae, ita ut utraque pars secura
esse possit omnia, quae conventa fuerint, sincere adimpletum iri.
[§ 100 = XVI,2 IPO] Imprimis quidem Imperator per universum Imperium
edicta promulget et serio mandet eis, qui hisce pactis et hac pacificatione ad
aliquid restituendum vel praestandum obligantur, ut sine tergiversatione et
noxa intra tempus conclusae et ratificandae pacis praestent et exequantur
transacta, iniungendo tam directoribus (außschreibenden fürsten) quam cräiß-obristen), ut ad requisitionem restituendorum iuxta
ordinem executionis et haec pacta restitutionem cuiusque promoveant et
Inseratur etiam edictis clausula, ut quia circuli directores (die außschreibende fürsten) aut praefecti militiae 22 circularis] In IPM-NM, IPM-NE circularescreyß-obristen) in causa vel restitutione
propria minus idonei executioni esse censentur, hoc in casu, itemque si
vicini circuli directores aut praefecti militiae circularis eodem executionis
[§ 101 = XVI,3–4 IPO] Quod si etiam restituendorum aliquis Caesareanos
commissarios ad alicuius restitutionis, praestationis vel executionis actum
dentur. [XVI,4 IPO] Quo casu ut rerum transactarum effectus tanto minus
impediatur, tam restituentibus quam restituendis liceat statim conclusa et
subscripta pacificatione binos aut trinos utrimque nominare commissarios, e
quibus Caesarea maiestas unum a restituendo, alterum a restituente
omnia, quae vigore huius transactionis oportet, absque mora exequantur. Sin
autem restituentes commissarios nominare neglexerint, Caesarea maiestas ex 37 iis] In IPM-AK, IPM-NM, IPM-NE, IPM-NB his
observata tamen utrobique diversae religioni addictorum paritate, adiunget,
quibus commissionem executionis demandabit non obstantibus
transactorum tenore notum faciant interessatis aliquid restituturis.
[§ 102 = XVI,5 IPO] Omnes denique et singuli, sive status sive communitates
sive privati, sive clerici sive seculares, qui vigore huius transactionis
restituendum, cedendum, dandum, faciendum aut aliud quid praestandum
obstricti sunt, teneantur statim post promulgata Caesarea edicta et factam
salvatoriae sive generalis sive specialis alicuius supra in amnistia
Vgl. §§ 2–46 IPM.
quacunque alia exceptione itemque sine noxa aliqua omnia, ad quae
[§ 103 = XVI,6 IPO] Nec directorum et praefectorum circularis militiae aut
commissariorum executioni quisquam sive status sive miles, praesertim
liberumque sit dictis executoribus contra eos, qui executionem quovis modo
impedire conantur, suis vel etiam restituendorum viribus uti.
[§ 104 = XVI,7 IPO] Deinde omnes et singuli utriusque partis captivi sine
discrimine sagi vel togae eo modo, quo inter exercituum duces cum Caesareae
maiestatis approbatione conventum est vel adhuc convenietur, liberi
[§ 105 ≙ XVI,13 IPO] Restitutione ex capite amnistiae et gravaminum
Vgl. §§ 2–46 und § 47 IPM.
facta, liberatis captivis et ratihabitionibus commutatis omnia utriusque partis
militaria praesidia, sive Imperatoris eiusque sociorum et foederatorum sive
regis Christianissimi et landgraviae Hassiae eorumque foederatorum et
omnibus aliis locis restituendis sine exceptionibus, mora, damno et noxa pari
passu educantur.
[§ 106(1) ≙ XVI,14(1) IPO, § 106(2) ≠ IPO] Loca ipsa, civitates, urbes,
Imperatoris domusque Austriacae haereditarias quam caeteros Imperii
unius vel alterius partis vel quemcunque alium modum concessa sunt,
de iure et consuetudine sive vigore praesentis transactionis competenti
(nisi ultro et spontanea status alicuius voluntate alicui factae sint vel fuerint),
obligationibus pro redimendis captivis aut avertendis devastationibus
praecedentibus articulis circa satisfactionem 7 sacrae] Fehlt in IPM-KRF.
Vgl. §§ 69–91 IPM.
Vgl. §§ 8–35 und §§
48–60 IPM.
[§ 106(2)] Nec mentio regis Catholici
Vgl. I IPO und XVII,10 IPO.
Vgl. XVII,10 IPO.
instrumento Caesareo-Suedico facta, minus praedicatum landgravii Alsatiae
Imperatori attributum
Vgl. die Präambel des IPO sowie die ksl. Titulaturen in den nach dem Vertragstext
ea, quae circa satisfactionem militiae Suecicae
Vgl. XVI,8–10 und XVI,12 IPO.
suae maiestatis sortiantur effectum.
[§ 107 ≙ XVI,14(2) IPO] Atque haec restitutio locorum occupatorum tam a
Caesarea maiestate quam a rege Christianissimo et utriusque sociis, foederatis
et adhaerentibus fiat reciproce et bona fide.
[§ 108 = XVI,15–16 IPO] Restituantur etiam archiva et documenta literaria
aliaque mobilia ut et tormenta bellica, quae in dictis locis tempore
aliunde eo invecta sunt, sive in praeliis capta sive ad usum et custodiam eo per
occupantes illata fuerunt, una cum annexis ut et bellico apparatu iisdem
[XVI,16 IPO] Teneantur subditi cuiusque loci 24 decedentibus] In IPM-KRF, IPM-FRK discedentibus
equos et naves restituere debent praefecti praesidiorum militumque hoc modo
discedentium sine dolo et fraude. Liberent etiam statuum subditi se invicem
ab hoc onere vecturae de uno territorio in aliud, donec ad loca in Imperio
destinata pervenerint. Nec praesidiorum aut aliis militiae praefectis aut
commodata, omnia vel singula, extra dominorum suorum, multo minus
[§ 109 = XVI,17–18 IPO] Reddita vero, 1 sive] In IPM-AK et vor sive gestrichen; in IPM-FRK sive nachträglich eingefügt; in IPM-
[XVI,18 IPO] Nulli autem civitati vel nunc vel in futurum ullo praeiudicio
damnove cedat, quod ab alterutra parte belligerantium occupata et insessa
fuerat, sed omnes et singulae cum omnibus et singulis civibus et incolis tam
universalis amnistiae quam caeteris huius pacificationis beneficiis gaudeant
iisque de caetero omnia sua iura et privilegia in sacris et profanis, quae ante
hos motus habuerunt, sarta tectaque maneant, salvis tamen iuribus
[§ 110 = XVI,19 IPO] Denique omnium belligerantium in Imperio partium
copiae et exercitus dimittantur et exauctorentur, eo tantum numero in suos
cuiusque proprios status traducto, quem quaeque pars pro sua securitate
[§ 111 ≙ XVII,1 IPO] Pacem hoc modo conclusam promittunt Caesarei et
regii ordinumque Imperii legati et plenipotentiarii respective ab Imperatore
et Christianissimo rege Sacrique Imperii Romani electoribus, principibus et
statibus ad formam hic mutuo placitam ratihabitum iri seseque infallibiliter
praestituros, ut solennia ratihabitionum instrumenta intra spacium octo
reciproce riteque commutentur.
[§ 112 = XVII,2 IPO] Pro maiori etiam horum omnium et singulorum
Imperii sanctio imposterum aeque ac aliae leges et constitutiones
aeque ac politicos, sive status Imperii sint sive non, eaque tam Caesareis
assessoribus tanquam regula, quam perpetuo sequantur, praescripta.
[§ 113 = XVII,3 IPO] Contra hanc transactionem ullumve eius articulum aut
clausulam nulla iura canonica vel civilia, communia vel specialia 33 consiliorum] So in der Druckvorlage (IPM-AF) und in IPM-AK; hingegen in den übrigen Urkunden (IPM-
IPM-FRE) conciliorum
decreta, privilegia, indulta, edicta, commissiones, inhibitiones, mandata,
exemptiones, sive praeteriti sive futuri temporis protestationes,
pacta seu dedititia seu alia, multo minus edictum anni 1629
Restitutionsedikt vom 6.
März 1629 (Druck: Frisch, 183–194,
nach einem authentischen
Druck).
Pragensis cum suis appendicibus [1635]
Prager Frieden vom 20./30. Mai 1635 (Druck des Hauptvertrags, der Rezesse und anderer
dazugehöriger Urkunden:
interimistica anno 1548
Augsburger Interim, das am 25. Mai 1548 publiziert und in den Reichsabschied vom 30.
Juni
1548 aufgenommen wurde (Druck: Mehlhausen, 28–145).
praetextu excogitari 8 poterint] In IPM-NB poterunt; in der Druckvorlage (IPM-AF) und in den anderen IPM-AK, IPM-NM, IPM-NE, IPM-KRF, IPM-FRK, IPM-
admittantur nec uspiam contra hanc transactionem in petitorio aut
[§ 114 = XVII,4 IPO] Qui vero huic transactioni vel paci publicae consilio vel
ope contravenerit vel executioni aut restitutioni repugnaverit vel etiam
Vgl. §§ 100–103 IPM.
causae cognitione et ordinaria iuris executione restitutum de novo gravare
tentaverit, sive clericus sive laicus fuerit, poenam fractae pacis ipso iure et
facto incurrat, contraque eum iuxta constitutiones Imperii restitutio et
[§ 115 = XVII,5 IPO] Pax vero conclusa nihilominus in suo robore 19 omnes] In IPM-KRF, IPM-FRK omnes et singuli (in IPM-FRK et singuli nachträglich über der Zeile eingefügt)
huius pacis leges contra quemcunque sine religionis distinctione tueri et
iuris disceptationi submissa.
[§ 116 = XVII,6–7 IPO] Veruntamen si neutro horum modorum intra
sumere ad repellendam iniuriam a passo moniti, quod nec amicitiae nec iuris
via locum invenerit, salva tamen de caetero uniuscuiusque iurisdictione
administratione.
[XVII,7 IPO] Et nulli omnino statuum Imperii liceat ius suum vi vel armis
persequi, sed si quid controversiae sive iam exortum sit sive posthac inciderit,
unusquisque iure experiatur; secus faciens reus sit fractae pacis. Quae vero
iudicis sententia definita fuerint, sine discrimine statuum executioni
[§ 117 = XVII,8 IPO] Ut etiam pax publica tanto melius conservari possit,
redintegrentur circuli, et statim ac undecunque turbarum vel motuum aliqua
initia apparent, observentur ea, quae in constitutionibus Imperii de pacis
[§ 118 = XVII,9 IPO] Quoties autem milites quavis occasione aut quocunque
tempore per aliorum territoria aut fines aliquis ducere velit, transitus
adeo sine maleficio, damno et noxa eorum, quorum per territoria ducuntur,
ac denique omnino observentur, quae de conservatione pacis publicae Imperii
constitutiones decernunt et ordinant.
[§ 119 ∼ XVII,10–11 IPO] Sub hoc praesenti pacis tractatu comprehendentur
illi, qui ante permutationem ratificationis vel inter sex menses postea ab una
alteraque parte ex communi consensu nominabuntur. Interim tamen
Ducibus quoque Sabaudiae et Mutinae, quod pro rege Christianissimo in 21 etiamnum] So in der Druckvorlage (IPM-AF) sowie in IPM-AK, IPM-KRF; hingegen in
IPM-
[§ 120 ≙ XVII,12 IPO] In quorum omnium et singulorum fidem maiusque
robur tam Caesarei quam regii legati, nomine vero omnium electorum,
die XIII. Octobris anni infra mentionati facti
Druck: Nr. 26.
sigillo cancellariae Moguntinae legato 27 Gallico] In IPM-NM, IPM-NE, IPM-NB, IPM-FRK, IPM-
electoralis Moguntinus, dominus Nicolaus Georgius de Reigersperg, eques,
cancellarius; electoralis Bavaricus, dominus Joannes Adolphus Krebs, 30 electoralis Saxonicus – consiliarius] In der Druckvorlage (IPM-AF) am Rand in derselben Schrift ergänzt, Einfügungszeichen in der Zeile; in IPM-AK, IPM-
FRK fehlt dieser Passus; in IPM-NM, IPM-NE, IPM-NB, IPM-in der fortlaufenden Zeile.
electoralis Brandenburgicus, dominus Joannes comes in Sain et Wittgenstein,
dominus in Homburg et Vallendar, consiliarius intimus; nomine domus
dominus 4 Sebastianus] So in der Druckvorlage (IPM-AF) sowie in IPM-AK, IPM-hingegen in IPM-NM, IPM-NE, IPM-NB, IPM-FRK, IPM-
Wilhelmus
et Coburgensis; dominus Augustus Carpzovius, consiliarius
Henricus Langenbeck, iurisconsultus, domus Brunsvico-Lunaeburgicae lineae
Cellensis consiliarius intimus; dominus Iacobus Lampadius, iurisconsultus, 12 et] In IPM-NE, IPM-FRK, IPM-
scamni Wetteraviensis dominus Matthaeus Wesembecius, iurisconsultus et
consiliarius; 14 nomine – scamni] So in der Druckvorlage (IPM-AF) und in den anderen Urkunden des IPM (IPM-AK, IPM-).
Lubecensis, et dominus 16 Jodocus] In IPM-
praesens pacis instrumentum manibus sigillisque propriis muniverunt ac
Vgl. § 111 IPM.
sua subsignare suorumque principalium ratihabitiones accersere, sed hoc
pacto atque lege, ut subscriptione iam nominatorum deputatorum reliqui
instrumento continentur, obligati sint, ac si ab ipsis subscriptio fuerit facta et
exhibita ratificatio, nec ulla a directorio Imperii Romani contra
contradictio.
Acta sunt haec Monasterii Westphalorum die 30 vigesima quarta] In IPM-AK nachträglich ergänzt.31 Christi] In der Druckvorlage (IPM-AF) in derselben Schrift über der Zeile eingefügt, fehlt in
IPM-NM, IPM-NB, IPM-FRK, IPM-FRE.
Vollmachten
Kaiserliche Vollmacht für Trauttmansdorff, Nassau, Volmar
Sequitur exemplum plenipotentiae domini Imperatoris.
Nos Ferdinandus tertius, divina favente clementia electus Romanorum
Croatiae, Sclavoniae 6 etc.] In IPM-fehlt etc.
facimus, postquam ab aliquo tempore primum inter divum patrem nostrum,
serenissimum ac potentissimum principem, dominum Ferdinandum
Hungariae, Bohemiae, Dalmatiae, Croatiae, Sclavoniae 12 etc.] In IPM-fehlt etc.13–14 Wirtenbergae] In IPM-folgt etc.
inter nos sociosque nostros ab una parte et serenissimum ac Christianissimum
quondam principem, dominum Ludovicum, regem Franciae 16 etc.] In IPM-AK fehlt etc.
fratrem nostrum carissimum, ac post eius e vita decessum inter modernum
serenissimum ac Christianissimum principem, dominum Ludovicum, regem
Franciae etc., consanguineum ac fratrem nostrum carissimum, sive eius pro
tempore tutricem et regni administratricem, serenissimam ac
ex altera parte, non sine multa sanguinis christiani profusione et multarum
Germaniae provinciarum desolatione, armis satis vehementer sit decertatum,
nuper vero ad tractatus super compositione eiusmodi motuum Monasterii
Westphalorum instituendos ex partium utrinque belligerantium conventione
dies undecima Julii anni 1643 indicta fuerit, hinc nos ex nostra parte nihil
eorum, quae ad promovendum et concludendum tam salutare negotium,
praeter illustrem et magnificum nec non honorabilem doctum, nostros et
Sacri Imperii fideles, dilectos Joannem Ludovicum comitem 31 in] In IPM-
et Isacum Volmar, iuris utriusque doctorem, nostros respective consiliarium
arcanum et camerae nostrae Superioris Austriae praesidem, iam ante a nobis
constitutos plenipotentiarios, etiam illustri et magnifico nostro et Sacri
in Gleichenberg, Neostadii ad Cocrum, Negau, Burgau et Totzenbach,
supremo aulae praefecto, tanquam primario nostro plenipotentiario plenam
ac sufficientem potestatem tribuerimus, prout hisce animo deliberato
vel per subdelegatos suos cum iis, quos dictus serenissimus rex Franciae
legitimis ac sufficientibus mandatis ac plenipotentia instructos constituerit
aut imposterum constituere poterit, commissariis sive plenipotentiariis ad
tractandum, agendum et statuendum de viis, mediis ac conditionibus
nomine cum iisdem concludendum et confirmandum. Praeterea tribuimus
dictis plenipotentiariis nostris plenam ac sufficientem facultatem ibidem
Quicquid igitur dictus comes a Trautmansdorff, comes a Nassaw et doctor
Volmar, nostri commissarii, simul vel uno eorum impedito aut absente duo ex
iisdem cum adversae partis commissariis vel eorum subdelegatis in hunc
intra tempus per nostros plenipotentiarios conventum omni meliori modo
ratum gratumque habituros vigore harum Imperiali ac inviolabili fide
In quorum fidem roburque praesentes manu nostra subscriptas sigillo nostro
Imperatorio firmari iussimus.
Datum in arce nostra, Lincii, die quarta mensis Octobris anno 25 Domini] Fehlt in IPM-NM, IPM-NE, IPM-NB.
Hungarici vigesimo, Bohemici vero decimo octavo.
[Links unter dem Text] Ferdinandus
[Halblinks] 29 Locus sigilli] Fehlt in IPM-AK, IPM-NM, IPM-NE.
[Rechts] Super plicatura membranae: Ad mandatum sacrae Caesareae
[Halblinks] 32 Vidit – Curtius] In IPM-AK, IPM-NM, IPM-NE, IPM-NB über der Unterschrift
33 [Rechts]] In IPM-AK, IPM-NM [Halblinks]; in IPM-NE [Links]Rechts] Appensum sigillum maius in cera rubra.
Französische Vollmacht für Longueville, d’Avaux und Servien
[Mittig] Sequuntur exempla plenipotentiarum domini regis Galliarum
Louis par la grâce de Dieu roy de France et de Navarre, à tous ceux qui ces
présentes lettres verront, salut. Entre tous les biens dont Dieu, qui en est la
source, remplit les peuples, celuy de la paix estant le plus grand, les roys et
princes chrestiens sont d’autant plus obligés de la procurer à tous leurs sujects,
d’espargner leur sang et faire cesser tous les maux qui sont inséparables de la
guerre. C’est ce qui avoit porté le feu roy Louis le Juste, de glorieuse mémoire,
nostre très honoré seigneur et père, d’entendre aux ouvertures qui luy furent
faictes d’une paix générale; et bien qu’il soit décédé lorsque son autorité estoit
plus nécessaire pour accomplir cette sainte intention et que sa mort donnast
suject d’appréhender la continuation des troubles de l’Europe, cette crainte a
cessé, et l’on a bien espéré du publicq, lorsqu’on a veu la régence de nostre
royaume déférée à la reyne nostre très honorée dame et mère, dont la piété et
les autres vertus vrayement royales sont cogneues d’un chacun.
Et comme pour aviser aux moyens de parvenir à ladite paix généralle et icelle
traicter, conclure et arrester, il est nécessaire de commettre de nostre part
quelques personnages d’éminente dignité et capacité, sur l’expérience, fidélité
et affection desquels nous nous puissions reposer 19 d’un] In IPM-AK, IPM-
Sçavoir faisons que pour les bonnes et grandes qualités qui se 21 rencontrent] Übernommen aus IPM-AK, IPM-in der Druckvorlage (IPM-AF) rencontront [!]
personnes de nostre très cher et très amé cousin Henry d’Orléans, duc de
Longueville et d’Estouteville, duc et pair de France, prince et comte souverain
de Neuchastel, comte de Dunois et de Tancarville, connestable héréditaire de
Normandie, gouverneur et nostre lieutenant général audit pays, cappitaine de 26 cent] Übernommen aus IPM-AK, IPM-in der (IPM-AF) cents [!]26 des ordres] In IPM-AK, IPM-
ministres d’Estat, de nostre très cher et féal le sieur Claude de Mesmes, comte
d’Avaux, commendeur de nosdits ordres, surintendant des finances de France,
aussy ministre d’Estat, et de nostre bien-amé et féal le sieur Abel Servient,
comte de La Roche des Aulbiers, conseiller en tous nos conseils, qui ont
rendu de grands services au feu roy nostre très honoré seigneur et père,
confiance. Pour ces causes et autres bonnes et justes considérations à ce nous
mouvans, de l’avis de la reyne régente nostre très honorée dame et mère, de
nostre très cher et très aimé oncle le duc d’Orléans, de nostre très cher et très
amé cousin le prince de Condé et de nostre très cher et très amé cousin le
cardinal Mazarin, de plusieurs princes, ducs, pairs et officiers de nostre
icelluy nostredit cousin, le duc de Longueville, en qualité de nostre premier
ambassadeur extraordinaire et plénipotentiaire, et les 4 sieurs] Übernommen aus IPM-AK, IPM-in der IPM-AF) sieures
et de Servient aussy en qualité de nos ambassadeurs extraordinaires et
ordonnons et députons par ces présentes, signées de nostre main, et leur
avons donné et donnons plein et absolu pouvoir, commission et 8 mandement] In IPM-AK, IPM-NM, IPM-NE mandement spécial; in IPO-NB
de se transporter en Allemagne et conférer en la ville de Munster avec les
députés 10 plénipotentiaires] Übernommen aus IPM-AK, IPM-in der Druckvorlage (IPM-AF) plénipotenters10 frères et oncles] Übernommen aus IPM-AK, IPM-in der Druckvorlage (IPM-AF) frère et oncle
moyens de terminer et pacifier les différens qui ont causé la guerre jusques à
présent, en traicter et convenir ensamblement, et sur iceux conclure une
bonne et seure paix; et de plus, nous donnons plein et absolu pouvoir à
confœdérez et adhérens desdits Empereur et roy catholique, passer tels traités
et actes qu’ils adviseront bon estre, bailler tels passeports et sauf-conduicts
que besoing sera pour la seurté des allans et venans pour le faict dudit traitté,
et générallement faire, négocier, promettre et accorder par nosdits
empêchement de l’un d’iceux, tout ce qu’ils jugeront nécessaire pour le susdit
effect de la paix universelle, tout ainsi et avec la mesme autorité que nous
mesmes ferions et faire pourrions, si nous y estions présens en personne.
Jaçoit qu’il y eust chose qui requist mandement plus spécial qu’il n’est contenu
en ces présentes, promettons en foy et parole de roy et soubs 25 obligation] In den anderen Urkunden des IPM (IPM-AK, IPM-
IPM-NB) l’obligation
hypothèque de tous nos biens présents et à venir, de tenir ferme et accomplir ce
qui aura par eux esté ainsy stipulé, accordé et promis, et en faire expédier toutes
lettres de ratification dans le temps qu’ilz seront obligés de les fournir.
Car tel est nostre plaisir. En tesmoing de quoy nous avons 29 faict] Übernommen aus IPM-AK; in der Druckvorlage (IPM-AF) faits [!]
seel à 30 cesdites] In IPM-AK, IPM-me30 jour] Fehlt in IPM-
grâce 31 mil six – trois] In IPO-NM, IPM-NB 1645 [!]
1 Signé] Übernommen aus IPM-AK, IPM-in der (IPM-AF) sind nur die ersten beiden Buchstaben ausgeführt.1 sur le reply] Übernommen aus IPM-AK, IPM-in der Druckvorlage (IPM-AF) dessus la [!] repli2 Loménie,] In den anderen Urkunden des IPM (IPM-AK, IPM-
IPM-NB) Loménie, et
Französische Vollmacht für Servien
Louis par la grâce de Dieu roy de France et de 4 Navarre] In IPM-
présentes lettres verront, salut. Par nos lettres patentes du 20me septembre
1643 nous 6 aurions] In IPM-
d’Orléans, duc de Longueville et d’Estouteville, prince et comte souverain de
Neufchastel, comte de Dunois et de Tancarville, conestable héréditaire de
Normandie, gouverneur et nostre lieutenant général audit pays, à nostre très
cher et féal le sieur Claude de Mesmes, comte d’Avaux, commendeur de nos
ordres, surintendant de nos finances et l’un de nos ministres d’Estat, et à 12 le] Übernommen aus IPM-AK, IPM-in der (IPM-AF) de [!]
conseiller en tous nos conseils, de traitter et conclure la paix généralle à
Munster en qualité de nos ambassadeurs extraordinaires et plénipotentiaires
pour en cas d’absence, maladie ou autre empeschement de l’un d’iceux estre
par les deux autres promis et accordé tout ce qu’ils jugeront nécessaire pour
l’effect de ladite paix; et d’autant que nostredit cousin, le duc de Longueville,
estant de retour en France, et ledit sieur comte d’Avaux prest à partir de 19–20 plénipotentiaires] Übernommen aus IPM-AK, IPM-
NB; in der Druckvorlage (IPM-AF) plénipotenters
prétexte qu’il demeurera seul pendant quelque temps à l’assemblée, s’il ne
leur apparoissoit de nostre intention, et désirant faire cesser tout suject de
contestation et avancer la négotiation et la conclusion du traitté tout autant
qu’il nous sera possible. A ces causes et autres bonnes et justes considérations
à ce nous mouvans, de l’avis de la reyne régente nostre très honorée dame et
mère, de nostre très cher et très amé oncle le duc d’Orléans, de nostre très
cher et très amé cousin le prince de Condé, de nostre très cher et très amé
cousin le cardinal Mazarin, et autres grands et notables personnages de nostre
conseil, nous avons dit et déclaré, disons et déclarons par ces présentes,
Servient continue d’agir seul en ladite qualité de nostre ambassadeur me
septembre que des présentes, lesquelles serviront audit sieur comte de 4 auquel] Übernommen aus IPM-AK, IPM-in der Druckvorlage (IPM-AF) an quel [!]
en tant que besoin est ou seroit, nous avons de nouveau donné et donnons
pouvoir spécial de négocier, promettre, accorder et signer seul tous traictez et
articles, et faire tout ce qu’il jugera nécessaire pour l’effect de ladite paix
mandement plus spécial qu’il n’est contenu en cesdites présentes, promettons
en foy et parolle de roy et 11 sous] In IPM-
présents et advenir, de tenir ferme et accomplir ce qui aura esté par ledit sieur
comte de Servient seul ainsy stipulé, accordé et promis.
En tesmoing de quoy nous avons fait mettre nostre seel à cesdites présentes.
Car tel est nostre plaisir. Donné à Paris, le 20me jour de mars, l’an de grâce 16 mil – huict] Übernommen aus IPM-AK; in der Druckvorlage (IPM-AF) mil six centcs
quarant-huict [!]
sur 17 le Roy, la reyne] In IPM-durch Siegelband verdeckt.17 Loménie,] In den anderen Urkunden des IPM (IPM-AK, IPM-
IPM-NB) Loménie, et
du grand 18 seau – jaune] In IPM-durch Siegelband verdeckt.
19 Siegel und eigenhändige Unterschriften] Von hier an bis zum Ende werden alle Varianten in
den Textanmerkungen angezeigt. Abkürzungen werden, wie auch sonst, dem Siegel und eigenhändige Unterschriften
48,7–49,2 (Siegel) – praefectus] In IPM- NF fehlen Siegel und Unterschrift Schneiders für
und Türkheim; in IPM-NM, IPM-NE, IPM-NB ebenfalls, statt seiner siegelte und IPM- NE an dieser Stelle, in den beiden anderen Urkunden weiter unten, s. dort.